قوامیت و جایگاه زن و مرد در خانواده اسلامی

آنچه فمینیسم از آیه‌ی قوّامیت نفهمید

سال‌هاست آیه «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ» را از سیاقش بیرون کشیده‌اند تا اسلام را «دشمن زن» معرفی کنند. اما این اتهام نه از خود آیه، که از یک پروژه فکری مدرن می‌آید؛ پروژه‌ای که با شعار تساوی شروع شد و درست در نقطه‌ای ایستاد که باید تفاوت‌های تکوینی زن و مرد را می‌دید و هرگز ندید.

۵ دقیقه مطالعه ۳ بازدید
۰

فمینیسم با انکار این تفاوت‌ها، نه تنها به زن خدمت نکرد، بلکه همان آیه‌ای را که مسئولیت و تعهد مرد را در برابر زن تعریف کرده بود، به ابزاری برای تحقیر او تبدیل کرد. اگر فقط چند کلمه بعد از آیه را می‌خواندیم، معنا کاملاً برعکس می‌شد: «بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ» و «بِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ».

یعنی قوامیت، یک مسئولیت مشروط با پیش‌شرط هزینه و پاسخگویی است، نه یک امتیاز یک‌طرفه. مرد موظف است هزینه بدهد و در برابر خانواده پاسخگو باشد؛ این مسئولیت است، نه نشانه برتری. کسانی که این آیه را سند تحقیر زن می‌دانند، مسئولیت را با امتیاز و نقش را با منزلت اشتباه گرفته‌اند.

در اسلام، زن و مرد در منزلت انسانی و ارزش معنوی کاملاً برابرند. قرآن در سوره احزاب آیه ۳۵ ده ویژگی معنوی را برای هر دو جنس یکسان می‌شمارد و پاداش یکسان می‌دهد و در سوره آل‌عمران صریحاً می‌فرماید که خداوند عمل هیچ عمل‌کننده‌ای را، چه مرد و چه زن، ضایع نمی‌کند.

اما در ساختار جسمی و ویژگی‌های روانی، خداوند تفاوت‌هایی قرار داده است. مرد به طور معمول از توان بدنی و قدرت تصمیم‌گیری عقلانی بیشتری برخوردار است؛ زن از عواطف لطیف‌تر، توان همدلی قوی‌تر و ظرفیت منحصربه‌فرد مادری بهره‌مند است. این تفاوت‌ها مکمل یکدیگرند، نه عالی و دانی. حکمت این تفاوت، تفاوت رسالت است نه تفاوت ارزش.

مرد مأمور تأمین امنیت اقتصادی و دفاع از کیان خانواده است، زن مأمور پرورش نسل و ایجاد کانون عاطفی خانواده. هیچ‌کدام بر دیگری برتری ندارد؛ هر دو یک پیکره‌اند با دو وظیفه متفاوت. همان‌گونه که رهبر شهید انقلاب فرموده‌اند: «برابری زن و مرد در ارزش‌های انسانی و اسلامی از مسلمات اسلام است و در این هیچ تردیدی نیست» و «عدالت جنسیتی درست است، نه برابری جنسیتی مطلق.» زن در خانواده محور عاطفی و کانون تربیت است.

در احادیث داریم «الْمَرْأَةُ رَیْحَانَةٌ وَ لَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ» زن گل خوشبوست، نه کارگزار سلطه‌گر. جایگاه مادری در اسلام چنان والاست که پیامبر (ص) سه بار در پاسخ به «به چه کسی نیکی کنم؟» فرمود: «به مادرت»، و بار چهارم «به پدرت». این ترتیب، اهمیت بی‌بدیل نقش مادر در تربیت نسل و انتقال ارزش‌ها را نشان می‌دهد.

این نقش، فقط «داخلی» نیست. سلامت جسمی و روانی مادر، مستقیماً بر سلامت کل خانواده اثر می‌گذارد. روانشناسان امروز هم تأکید می‌کنند: اگر حال مادر خانه خوب باشد، حال همه اعضای خانواده خوب است. یک مادر سالم و آرام، یک جامعه سالم می‌سازد. این تأثیر غیرمستقیم اما بنیادین است و هیچ نهاد یا شغلی نمی‌تواند جای آن را بگیرد. البته زن در اجتماع هم حاضر است.

حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت خطبه فدکیه را ایراد کرد، نمونه‌ای روشن از حضور فعال زن در مهم‌ترین عرصه سیاسی اجتماعی زمانه. اسلام نه زن را در خانه حبس کرده و نه او را از خانه بیرون رانده؛ هر دو عرصه را برای او باز گذاشته، اما اولویت‌ها و مسئولیت‌ها را روشن کرده است. اما فمینیسم از همان آغاز بر پیش‌فرض «یکسانی زن و مرد» بنا شد و تفاوت‌های تکوینی را نادیده گرفت.

این پیش‌فرض در ظاهر «آزادی» بود، اما در عمل معیار موفقیت مردانه را بر زن تحمیل کرد. زن باید در میدانی رقابت می‌کرد که برای ساختار وجودی او طراحی نشده بود. نتیجه؟ زنان برای برآورده کردن این معیارهای بیرونی، نقش مادری و همسری خود را قربانی کردند و در آخر هم در محیط کار و هم در خانواده دچار فرسودگی و سردرگمی شدند.

این ادعا نیست؛ در اسناد و پژوهش‌های متعدد غربی قابل استناد است. پژوهشگران غربی گزارش کرده‌اند که نسل جدید زنان در پی این آزادی با افزایش احساس تنهایی، تأخیر در تشکیل خانواده و کاهش سلامت روان روبه‌رو شده‌اند. برخی متفکران غربی صریحاً گفته‌اند که فمینیسم به زنان آسیب زده و دروغ یکسانی زن و مرد نیازهای منحصربه‌فرد جسمی و عاطفی زنان را پنهان کرده است.

وقتی موفقیت فقط در قالب شغل و درآمد تعریف شود، مادری به بار اضافی تبدیل می‌شود، و این دقیقاً تحقیر ارزش‌های زنانه است، نه تحقق حقوق زن. فمینیسم با شعار تساوی در واقع تفاوت‌ها را انکار کرد، و انکار تفاوت یعنی انکار رسالت منحصربه‌فرد زن. اگر زن و مرد کاملاً یکسان باشند، نقش مادری، عاطفه زنانه و تربیت نسل معنای خود را از دست می‌دهد. این بزرگ‌ترین ظلم به زن است که حاصلش چیزی نیست جز کاهش ارزش هویت زنانه به نام آزادی.

آیه «قوّامون» مسئولیتی است که به مرد سپرده شده و در برابر آن، حقوق زن کاملاً حفظ شده است. تفاوت آفرینش، حکمتش تفاوت رسالت است نه تفاوت ارزش. زن در اسلام محور آفرینش است هم در خانواده، هم در جامعه. و کسانی که به نام دفاع از زن تفاوت‌ها را انکار کردند، در واقع بزرگ‌ترین ضربه را به همان زنی زدند که ادعای دفاع از او را داشتند. 

اسلام تفاوت‌ها را می‌پذیرد اما بر اساس آن تبعیض قائل نمی‌شود؛ به قول شهید مطهری اسلام هیچگاه قائل به تشابه حقوقی نبوده است. فمنیسم برای زن و مرد حقوق مشابه میخواهد تا به خیال خودش به زن آزادی بدهد درحالیکه این عین ظلم به زن است.


این مطلب برایت مفید بود؟

دیدگاه‌های شما

۰ دیدگاه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفت‌وگو باشید.

مطالب مرتبط

همهٔ مطالب این دسته
نشست تحلیل تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده با موضوع اخلاق و جنسیت در پژوهشکده زن و خانواده
اختصاصی جهان‌بانویادداشت فرهنگی

از عاملیت زنان تا الهیات مقاومت؛ اخلاق چگونه به میدان زندگی زنان بازمی‌گردد؟

نشست «تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده» با محور اخلاق و جنسیت، فرصتی برای بررسی تازه‌ترین رویکردهای علمی به مسئله زنان بود؛ از عاملیت …

ادامه مطلب ←
افزایش قیمت کتاب، خرید منابع مطالعاتی را برای بخشی از زنان و خانواده‌ها دشوار کرده است.
اختصاصی جهان‌بانویادداشت فرهنگی

وقتی کتاب از سبد خرید زنان حذف می‌شود؛ گرانی چه بر سر فرهنگ مطالعه می‌آورد؟

کتاب‌خواندن همیشه یکی از راه‌های ساده برای تجربه جهان‌هایی تازه، شناخت بهتر خود و فهم عمیق‌تر زندگی بوده است. کتاب به انسان فرصت می‌دهد …

ادامه مطلب ←