
کار و خانواده در زندگی زنان؛ موفقیت فردی یا همراهی جمعی؟
صبح با رفتن به محل کار آغاز میشود؛ جایی که زنی در جایگاه معلم، پزشک، پژوهشگر، مدیر، کارآفرین یا کارمند، بخشی از مسئولیتهای اجتماعی و اقتصادی جامعه را بر عهده میگیرد. ساعاتی بعد، با پایان کار اداری، بخش دیگری از زندگی او جریان پیدا میکند؛ همراهی با فرزندان، رسیدگی به امور خانواده و مشارکت در ساختن فضایی که زندگی اعضای خانواده در آن معنا پیدا میکند. این دو عرصه، برای بسیاری از زنان بخشی از واقعیت روزمره زندگی است؛ زنانی که در کنار فعالیت حرفهای، برای خانواده و تربیت نسل آینده نیز جایگاه مهمی قائلاند.
منتشر شده در
جمع میان اشتغال و مسئولیتهای خانوادگی همیشه آسان نیست. گاهی جلسه کاری با برنامه مدرسه فرزند تداخل پیدا میکند، گاهی مأموریت شغلی با یک مناسبت خانوادگی همزمان میشود و گاهی خستگی یک روز طولانی، فرصت کمتری برای استراحت باقی میگذارد.
بااینحال، بسیاری از زنان تلاش میکنند مسیر حرفهای و زندگی خانوادگی خود را در کنار یکدیگر پیش ببرند. اما نباید فراموش کرد که موفقیت در این مسیر صرفاً به برنامهریزی و توانایی فردی زن وابسته نیست. پشت بسیاری از تجربههای موفق، خانوادهای همراه، همسری مسئولیتپذیر، محیط کاری منعطف و سیاستهایی قرار دارد که شرایط حضور اجتماعی و خانوادگی زنان را در نظر میگیرند.
مسئله اصلی این نیست که زن باید چگونه همه مسئولیتها را بهتنهایی مدیریت کند؛ بلکه این است که خانواده، محیط کار و ساختارهای اجتماعی چگونه میتوانند زمینهای فراهم کنند تا او بدون فرسودگی و چشمپوشی از یکی از عرصههای زندگی، مسیر موردنظر خود را دنبال کند.
خانواده؛ همراهی فراتر از تقسیم کار
یکی از مهمترین پشتوانههای زنان شاغل، همراهی خانواده است. وقتی زن و مرد هر دو در عرصههای اجتماعی و اقتصادی فعالیت میکنند، اداره امور خانه و تربیت فرزندان نیز باید با مشارکت متناسب هر دو پیش برود. در این میان، نقش پدر اهمیت ویژهای دارد؛ نقشی که نباید به کمکهای موردی یا انجام چند کار در زمان غیبت مادر محدود شود.
پدر در تربیت فرزند، پیگیری امور تحصیلی، مراقبتهای روزمره و شکلگیری فضای عاطفی خانواده، مسئولیتی مستقیم دارد. همراهی او با فرزندان، تنها برای کاهش فشار مسئولیتهای مادر نیست؛ بلکه بخشی از نیاز تربیتی و عاطفی کودک و از ارکان شکلگیری رابطهای عمیق میان پدر و فرزند است. پدری که در برنامههای مدرسه فرزند مشارکت میکند، برای گفتوگو و همراهی با او وقت میگذارد و در اداره امور خانه سهم دارد، در حال انجام بخشی از مسئولیت پدری خود است.
چنین مشارکتی، علاوه بر ایجاد تعادل در زندگی مشترک، الگویی از همکاری و مسئولیتپذیری را به فرزندان منتقل میکند. آنان در فضای خانواده میآموزند که اداره زندگی و مراقبت از اعضای آن، مسئولیتی مشترک است و نمیتوان همه امور را به یک نفر واگذار کرد.
البته همراهی خانواده فقط به تقسیم وظایف روزمره محدود نمیشود. درک شرایط شغلی همسر، احترام به فرصتهای پیشرفت او و حمایت در دورههایی که مسئولیتهای حرفهای سنگینتر میشود نیز اهمیت دارد. همانطور که زن میتواند در مسیر رشد و پیشرفت همسر خود همراه باشد، مرد نیز میتواند زمینهای فراهم کند که همسرش با آرامش بیشتری فعالیت حرفهای خود را ادامه دهد.
در این میان، نباید ارزش کار خانگی و مراقبتی نادیده گرفته شود. رسیدگی به کودکان، مراقبت از سالمندان، پیگیری امور درمانی، تربیت فرزندان و فراهمکردن محیطی امن و آرام برای اعضای خانواده، فعالیتهایی هستند که اگرچه معمولاً در محاسبات رسمی اقتصادی ثبت نمیشوند، بخش مهمی از استمرار زندگی اجتماعی بر آنها استوار است. ارزش این فعالیتها به دریافت دستمزد یا دیدهشدن در آمارهای اقتصادی وابسته نیست. به رسمیت شناختن آنها، هم در فرهنگ عمومی و هم در تقسیم مسئولیتهای خانوادگی اهمیت دارد.
از این منظر، حضور اجتماعی و خانوادگی زن دو عرصه متعارض نیستند. زن میتواند در جامعه نقشآفرین باشد و در عین حال، برای خانواده و تربیت نسل آینده نیز اهمیت قائل شود. تحقق این امکان، به خانوادهای نیاز دارد که رشد و موفقیت اعضای خود را موضوعی مشترک بداند و مسئولیتهای زندگی را متناسب با شرایط و تواناییهای اعضا تقسیم کند.
سیاستگذاری برای همراهی کار و خانواده
در کنار همراهی خانواده، شرایط محیط کار و سیاستهای عمومی نیز در کیفیت زندگی زنان شاغل تأثیرگذار است. اگر محیطهای کاری فقط ساعات حضور کارکنان را ملاک ارزیابی قرار دهند و شرایط خانوادگی و مسئولیتهای مراقبتی آنان را نادیده بگیرند، بخشی از واقعیت زندگی نیروی انسانی را از نظر دور داشتهاند. از همین رو، سیاستگذاری در حوزه اشتغال باید به گونهای باشد که میان فعالیت حرفهای و مسئولیتهای خانوادگی تناسب ایجاد کند.
در ایران، بخشی از این حمایتها در قوانین پیشبینی شده است. برای نمونه، بر اساس بند «الف» ماده ۱۷ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، مرخصی زایمان با پرداخت حقوق و فوقالعادههای مرتبط به ۹ ماه افزایش یافته و در صورت تولد دوقلو یا بیشتر، به ۱۲ ماه میرسد. مادر میتواند با درخواست خود، حداکثر دو ماه از این مدت را در ماههای پایانی بارداری استفاده کند.
همچنین در همین قانون، برای مادران باردار شاغل در مشاغلی که امکان دورکاری دارند، با درخواست آنان حداقل چهار ماه دورکاری در دوران بارداری پیشبینی شده است. اختیاریشدن نوبتکاری شب برای مادران باردار و مادران دارای فرزند شیرخوار تا دو سال و پدران تا یکماهگی نوزاد نیز از دیگر حمایتهای قانونی در دستگاهها و مشاغل مشمول این حکم است.
قانون کاهش ساعات کار بانوان شاغل دارای شرایط خاص نیز امکان کاهش ساعات کار هفتگی از ۴۴ به ۳۶ ساعت را با حفظ حقوق و مزایای کامل برای گروههای مشمول فراهم کرده است. زنان دارای فرزند زیر شش سال، زنان سرپرست خانوار، زنان دارای معلولیت شدید و زنانی که همسر یا فرزندشان دارای معلولیت شدید یا بیماری صعبالعلاج است، با رعایت شرایط و تأییدهای قانونی میتوانند از این امکان استفاده کنند.
در قانون کار نیز حمایتهایی برای مادران شاغل در نظر گرفته شده است. مطابق ماده ۷۸، مادران شیرده تا پایان دو سالگی کودک، پس از هر سه ساعت کار، از نیم ساعت فرصت شیردهی برخوردارند که جزو ساعات کار محسوب میشود. همچنین کارفرمایان کارگاههای دارای کارگر زن مکلفاند متناسب با تعداد و گروه سنی کودکان، مراکز نگهداری کودک ایجاد کنند. بر اساس ماده ۷۷ نیز در صورت تشخیص سخت یا خطرناک بودن شغل برای زن باردار از سوی پزشک سازمان تأمین اجتماعی، کارفرما موظف است بدون کاهش حقوق، کار مناسبتر و سبکتری به او واگذار کند.
این مقررات نشان میدهد که بخشی از دشواریهای جمع میان اشتغال و مسئولیتهای خانوادگی در قانون مورد توجه قرار گرفته است؛ اما اثربخشی حمایتهای قانونی به اجرای درست آنها وابسته است. زنی که از مرخصی زایمان استفاده میکند، نباید پس از بازگشت به محیط کار نگران از دستدادن موقعیت حرفهای یا فرصتهای ارتقای شغلی خود باشد. استفاده از دورکاری یا کاهش ساعات کار نیز نباید به عاملی برای کاهش اعتبار حرفهای کارکنان تبدیل شود.
حمایت از اشتغال زنان زمانی معنا پیدا میکند که تنها به تسهیل ورود آنان به بازار کار محدود نماند، بلکه امکان تداوم فعالیت، آموزش، ارتقای مهارت و پیشرفت حرفهای را نیز فراهم کند. بازگشت مؤثر به کار پس از مرخصی زایمان، حفظ فرصت حضور در پروژههای تخصصی و برخورداری از امکان ارتقای شغلی، از جمله موضوعاتی است که باید در سیاستهای منابع انسانی و برنامهریزی سازمانها مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، حمایتهای خانوادهمحور نباید فقط مادران را مخاطب قرار دهند. پدران نیز برای مشارکت بیشتر در تربیت و مراقبت از فرزندان به حمایتهای شغلی و فرهنگی نیاز دارند. وقتی مسئولیت فرزندپروری در خانواده مشترک است، محیط کار نیز باید مسئولیت خانوادگی مردان را به رسمیت بشناسد. فراهمکردن امکان استفاده مؤثر پدران از تسهیلات مرتبط با فرزندپروری و ایجاد انعطاف در شرایط کاری آنان، میتواند به تقویت مشارکت والدین کمک کند.
این سیاستها نباید فقط به دوران بارداری و سالهای نخست تولد فرزند محدود شوند. مراقبت از والدین سالمند، همراهی با اعضای بیمار خانواده و مسئولیتهای تربیتی فرزندان در سنین مختلف، بخشی از واقعیت زندگی بسیاری از کارکنان است. بنابراین، توسعه مهدکودکهای باکیفیت در نزدیکی مراکز اشتغال، امکان استفاده از ساعات کاری شناور در مشاغل مناسب، گسترش دورکاری در موقعیتهای واجد شرایط و طراحی حمایتهایی برای کارکنان دارای مسئولیت مراقبتی، میتواند به بهبود کیفیت زندگی حرفهای و خانوادگی کمک کند.
موفقیت زن؛ دستاوردی برای خانواده و جامعه
زنانی که در عرصههای مختلف علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی فعالیت میکنند، تنها به پیشرفت فردی خود کمک نمیکنند؛ دانش، تجربه و فعالیت آنان میتواند در آموزش نسل آینده، رشد اقتصادی، ارتقای سلامت جامعه و حل مسائل اجتماعی نیز اثرگذار باشد. در سوی دیگر، خانواده نیز از حضور زنی برخوردار از تجربههای حرفهای و اجتماعی بهرهمند میشود. ارتباط میان این دو عرصه، میتواند به غنای تجربه خانوادگی و اجتماعی منجر شود؛ به شرط آنکه زمینه این حضور با حمایت و مسئولیتپذیری مشترک فراهم باشد.
البته قرار نیست همه زنان مسیر یکسانی را انتخاب کنند. اشتغال، نوع فعالیت حرفهای و چگونگی تنظیم مسئولیتهای خانوادگی، متناسب با شرایط و انتخابهای هر خانواده متفاوت است. آنچه اهمیت دارد، فراهمبودن امکان انتخاب و برخورداری از حمایتهایی است که به زنان اجازه میدهد استعدادها و علایق خود را در مسیر موردنظرشان به کار بگیرند؛ بدون آنکه برای حضور در یک عرصه، ناچار به چشمپوشی از عرصه دیگر شوند.
نگاه الگوی سوم زن نیز بر امکان جمع میان ابعاد مختلف زندگی زن تأکید دارد؛ زنی که میتواند در عرصه اجتماعی و اقتصادی حضور مؤثر داشته باشد، در ساختن خانواده و تربیت نسل آینده نقشآفرین باشد و در کنار مسئولیتهای خانوادگی، مسیر رشد علمی، فرهنگی و حرفهای خود را نیز دنبال کند. این الگو نه زن را به یک نقش محدود میکند و نه ارزش او را صرفاً با میزان حضور در بازار کار میسنجد؛ بلکه به دنبال بهرسمیتشناختن ابعاد متنوع هویت و مسئولیتهای اوست.
از این رو، حمایت از زنان شاغل را نباید فقط در قالب چند امتیاز قانونی یا تسهیلات اداری خلاصه کرد. این حمایت، به خانوادهای مسئولیتپذیر، پدری مشارکتجو، محیط کاری منعطف و سیاستگذاریای نیاز دارد که خانواده و کار را دو واقعیت مرتبط زندگی انسان بداند. قرار نیست زن برای موفقیت حرفهای از آرامش و زندگی خانوادگی خود چشم بپوشد یا برای ایفای نقش خانوادگی، فرصت رشد و اثرگذاری اجتماعی را از دست بدهد.
شاید پرسش اصلی این باشد که چگونه میتوان شرایطی فراهم کرد تا موفقیت زنان در عرصه حرفهای و خانوادگی، به جای آنکه حاصل تلاش فرساینده و انفرادی آنان باشد، نتیجه همراهی خانواده و حمایت ساختارهای اجتماعی شود؟ پاسخ به این پرسش، تنها به زنان شاغل مربوط نیست؛ به کیفیت زندگی خانوادهها و آینده جامعه نیز ارتباط دارد.
شما چه فکر میکنید؟
به نظر شما چه چیزی بیش از همه به زنان شاغل کمک میکند تا در کنار فعالیت حرفهای، زندگی خانوادگی رضایتبخشی نیز داشته باشند؟ همراهی پدر، حمایت خانواده، انعطاف محیط کار یا سیاستگذاریهای خانوادهمحور، کدامیک در این مسیر نقش پررنگتری دارد؟
شنیدن تجربه زنان و خانوادههایی که این مسیر را با مشارکت و همراهی طی میکنند، میتواند تصویر روشنتری از نیازها و راهکارهای حمایت از زنان شاغل ارائه دهد.
این مطلب برایت مفید بود؟
دیدگاههای شما
۰ دیدگاههنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفتوگو باشید.