نشست تحلیل تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده با موضوع اخلاق و جنسیت در پژوهشکده زن و خانواده
اختصاصی جهان‌بانویادداشت فرهنگی

از عاملیت زنان تا الهیات مقاومت؛ اخلاق چگونه به میدان زندگی زنان بازمی‌گردد؟

نشست «تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده» با محور اخلاق و جنسیت، فرصتی برای بررسی تازه‌ترین رویکردهای علمی به مسئله زنان بود؛ از عاملیت زن مسلمان و الهیات مقاومت تا اخلاق مراقبت، سوژه‌مندی دینی و نقش باورهای اخلاقی در شکل‌گیری هویت و کنش اجتماعی زنان.

۸ دقیقه مطالعه ۵ بازدید
۰

اخلاق، وقتی از کتاب‌های فلسفی و بحث‌های انتزاعی فاصله می‌گیرد و به زندگی واقعی انسان‌ها راه پیدا می‌کند، می‌تواند به نیرویی برای تغییر تبدیل شود؛ نیرویی که نه‌فقط در تصمیم‌های فردی، بلکه در مناسبات خانوادگی، ساختارهای اجتماعی و حتی مواجهه با قدرت و سلطه اثر می‌گذارد. همین پرسش، محور اصلی نشست «تحلیل تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده» بود که به مناسبت هفته کتاب و کتاب‌خوانی در پژوهشکده زن و خانواده برگزار شد.

این نشست در ادامه برنامه‌های سالانه پژوهشکده برای رصد و تحلیل آثار مرتبط با زن و خانواده شکل گرفت؛ برنامه‌ای که تلاش دارد از خلال کتاب‌ها، مقالات و پژوهش‌های منتشرشده، تحولات فکری و علمی در حوزه زنان و نظم جنسیتی جامعه ایران و جهان را دنبال کند. موضوع تخصصی این دوره، «اخلاق و جنسیت» بود؛ حوزه‌ای که در آن، نسبت میان هویت زنانه، کنش اخلاقی، باور دینی و ساختارهای اجتماعی از زاویه‌های مختلف بررسی شد.

زن مسلمان؛ سوژه‌ای منفعل یا کنشگری صاحب اراده؟

یکی از مهم‌ترین محورهای نشست، سخنرانی پروفسور لنگهاوسن درباره «عاملیت زنان و الهیات مقاومت» بود؛ بحثی که مسئله زنان را از چارچوب محدودِ قربانی‌بودن و نیاز به حمایت بیرونی فراتر می‌برد و بر نقش زنان و مردان در مواجهه آگاهانه با ساختارهای سلطه تأکید می‌کند.

لنگهاوسن با تکیه بر مفهوم توحید، یادآور شد که شهادت به «لا اله الا الله» صرفاً بیان یک گزاره اعتقادی نیست؛ بلکه می‌تواند کنشی آزادی‌بخش باشد؛ کنشی برای رهایی از بت‌های بیرونی و درونی، سلطه، خرافه و ترسی که مانع فاعلیت انسان می‌شود. در این نگاه، مقاومت تنها به معنای مقابله با قدرت‌های بیرونی نیست؛ انسان باید در برابر عواملی نیز بایستد که از درون، اراده و امکان کنش او را محدود می‌کنند.

از این منظر، نمی‌توان به توحید باور داشت و در عین حال ساختارهایی را پذیرفت که عاملیت انسان، به‌ویژه زنان، را محدود می‌کنند. مقاومت در برابر چنین ساختارهایی، بخشی از مسئولیت اخلاقی انسان موحد است.

این نگاه، تصویر زن را نیز از جایگاه یک قربانی منفعل تغییر می‌دهد. زن مسلمان در این چارچوب، تنها موضوع حمایت یا سیاست‌گذاری نیست؛ بلکه فاعلی است که می‌تواند در عرصه‌های فکری، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نقش‌آفرینی کند. لنگهاوسن با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی و نقش امام خمینی در دعوت زنان به مشارکت اجتماعی و سیاسی، بر این نکته تأکید کرد که حضور زنان در میدان‌های اجتماعی و انقلابی، بخشی از تکلیف و مسئولیت دینی آنان است.

او همچنین مفهوم «جهاد تبیین» را به‌عنوان یکی از عرصه‌های کنشگری زنان و مردان مطرح کرد؛ عرصه‌ای که در آن، مقابله با روایت‌های نادرست و ارائه روایت مبتنی بر ارزش‌ها و باورهای دینی، خود شکلی از مقاومت به شمار می‌رود.

در ادامه، چهار عرصه برای مقاومت در زندگی انسان مطرح شد: مقاومت درونی و مبارزه با نفس، مقاومت در خانواده و مقابله با ظلم و ناهنجاری، مقاومت اقتصادی و تلاش برای تأمین نیازهای خانواده در شرایط دشوار، و مقاومت اجتماعی و سیاسی. این تقسیم‌بندی نشان می‌داد که مقاومت در این رویکرد، مفهومی محدود به میدان درگیری و تقابل سیاسی نیست؛ بلکه در متن زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی جریان دارد.

اخلاق؛ فراتر از فضیلت‌های فردی

در بخش دیگری از نشست، دکتر محمدسعید عبداللهی با ارائه گزارشی تحلیلی از کتاب «اخلاق فمینیستی: درآمدی بر مفاهیم بنیادین و مسائل معاصر»، به تحولات نظری در فلسفه اخلاق معاصر پرداخت.

این کتاب با گردآوری مجموعه‌ای از مباحث نظری و مسائل روز، نشان می‌دهد که اخلاق فمینیستی صرفاً به نقد سنت‌های فلسفی محدود نمی‌شود، بلکه تلاش دارد مفاهیم اخلاقی را در نسبت با واقعیت‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بازخوانی کند.

یکی از موضوعات مهم این اثر، اخلاق مراقبت است؛ مفهومی که با طرح پرسش‌هایی درباره مسئولیت مراقبت، به تقسیم ناعادلانه بار آن در جامعه توجه می‌کند. اگر مراقبت از انسان‌ها و اعضای خانواده یک ارزش اخلاقی و اجتماعی است، چرا بخش عمده هزینه و مسئولیت آن باید بر دوش زنان باقی بماند؟ این پرسش، بحث مراقبت را از یک فضیلت فردی به مسئله‌ای اجتماعی و مرتبط با سیاست‌گذاری خانواده تبدیل می‌کند.

در این کتاب، موضوعاتی مانند آزادی و خودمختاری، عاملیت در شرایط ستم، عدالت زیست‌محیطی، اخلاق عواطف، بدن و تولیدمثل، مسئولیت گفتار و سکوت، عدالت رسانه‌ای و سوگیری‌های هوش مصنوعی نیز بررسی شده‌اند. طرح این مسائل نشان می‌دهد که مطالعات اخلاق و جنسیت، امروز با پرسش‌هایی روبه‌روست که از روابط خانوادگی تا فناوری‌های نوین و ساختارهای جهانی را دربرمی‌گیرد.

یکی از نکات قابل‌توجه این مباحث، توجه به مسئولیت اخلاقی طراحان و ساختارهای تولید فناوری است؛ به‌ویژه هنگامی که داده‌ها و الگوریتم‌ها با سوگیری‌های جنسیتی شکل می‌گیرند و می‌توانند نابرابری‌های موجود را بازتولید کنند.

پارسایی؛ شکل دیگری از عاملیت زنان

معرفی و تحلیل کتاب «سیاست پارسایی: احیای اسلامی و سوژه‌مندی» نوشته صبا محمود، از دیگر بخش‌های مهم نشست بود. دکتر طاهره حبیبی، مترجم کتاب، با تشریح پژوهش مردم‌نگارانه نویسنده درباره حضور زنان در جلسات دینی مساجد قاهره، به یکی از مناقشه‌های مهم در مطالعات زنان مسلمان پرداخت: آیا عاملیت زن فقط زمانی قابل شناسایی است که در برابر هنجارهای دینی و اجتماعی بایستد؟

صبا محمود در این اثر، با بررسی تجربه زنان شرکت‌کننده در جلسات آموزش دینی، نشان می‌دهد که نمی‌توان هرگونه تبعیت از هنجارهای دینی را نشانه انفعال یا فقدان اراده دانست. زنانی که در این جلسات حضور دارند، با هدف رشد اخلاقی، تقوا و سامان‌دادن به زندگی روزمره بر اساس باورهای اسلامی فعالیت می‌کنند. در این تجربه، دینداری صرفاً مجموعه‌ای از اعتقادات ذهنی نیست؛ بلکه از طریق رفتار، مناسک و تکرار اعمال در شخصیت فرد شکل می‌گیرد.

این رویکرد، تعریف محدود از عاملیت را به چالش می‌کشد؛ تعریفی که کنشگری زنان را تنها در مخالفت آشکار با هنجارها جست‌وجو می‌کند. در مقابل، کتاب نشان می‌دهد که زنان می‌توانند از طریق انتخاب آگاهانه یک سبک زندگی دینی، تفسیر و به‌کارگیری هنجارها و حضور فعال در مناسبات اجتماعی، شکل دیگری از عاملیت را تجربه کنند.

اهمیت این بحث برای مطالعات زن و خانواده در آن است که تجربه زیسته زنان مسلمان را نمی‌توان با پیش‌فرض‌های بیرونی و الگوهای ازپیش‌تعیین‌شده توضیح داد. شناخت زن مسلمان، مستلزم شنیدن روایت خود او، فهم انگیزه‌های دینی و اخلاقی‌اش و توجه به شیوه‌ای است که در آن، باورها به کنش و هویت تبدیل می‌شوند.

حبیبی همچنین به هشدار صبا محمود درباره تصویرسازی‌های به‌ظاهر خیرخواهانه از زنان مسلمان اشاره کرد؛ تصویرهایی که گاهی زن مسلمان را موجودی فاقد اراده معرفی می‌کنند و حتی زمینه توجیه مداخلات سیاسی و نظامی را فراهم می‌آورند. از این منظر، به‌رسمیت‌شناختن عاملیت زنان مذهبی و پرهیز از داوری‌های کلیشه‌ای، ضرورتی در پژوهش‌های حوزه زنان است.

زنانگی در خوانش عرفانی؛ پیوند فضیلت، محبت و توحید

دکتر فاضلی نیز در سخنرانی خود با موضوع «اخلاق و جنسیت در خوانش عبدالرزاق کاشانی از ابن‌عربی»، به بررسی نسبت انسان، فضیلت و توحید در سنت عرفانی پرداخت.

او با اشاره به تفاوت دستگاه فکری اخلاق عرفانی با دسته‌بندی‌های رایج فلسفه اخلاق، توضیح داد که در این منظومه، فضیلت را نمی‌توان صرفاً به اعتدال قوای نفس محدود کرد. اخلاق توحیدی بر یکپارچگی وجود انسان و ظهور توحید در ساحت‌های مختلف وجودی او استوار است.

در تقریر ارائه‌شده از اندیشه کاشانی، روح، قلب و نفس سه ساحت مرتبط از وجود انسان‌اند که فضیلت، محبت و اعتدال در پیوند با آنها معنا پیدا می‌کنند. در این چارچوب، قلب جایگاه ظهور محبت و دریافت حقیقت است و فضیلت اخلاقی تنها از مسیر محاسبه و استدلال به دست نمی‌آید؛ بلکه به نوعی دریافت و کشش درونی نسبت به حقیقت نیز نیاز دارد.

این بحث در نسبت با جنسیت نیز اهمیت پیدا می‌کند. در خوانش عرفانی مطرح‌شده در نشست، برخی تعبیرهای مربوط به زنانگی و مردانگی را نباید به تقابل ساده زن و مرد یا تقسیم‌بندی‌های رایج اجتماعی فروکاست. سخن از ساحت‌هایی از وجود انسان و شیوه‌های ظهور حقیقت است که در پیوند با محبت، قلب و فضیلت معنا پیدا می‌کنند.

از مبانی نظری تا راهبردهای زندگی اجتماعی

در جمع‌بندی نشست، دکتر شریف به تفاوت رویکرد آثار تألیفی داخل کشور و برخی آثار انگلیسی‌زبان در حوزه اخلاق و جنسیت اشاره کرد. به گفته او، در بخشی از آثار خارجی، اخلاق به‌عنوان نیرویی واقعی و اثرگذار در زندگی فردی و اجتماعی بررسی می‌شود؛ درحالی‌که در بسیاری از آثار تألیفی فارسی، بحث اخلاق و جنسیت همچنان بیشتر در سطح مبانی و صورت‌بندی‌های نظری باقی مانده است.

او همچنین توجه به بدن و زندگی روزمره را از محورهای مهم آثار انگلیسی‌زبان این حوزه دانست؛ آثاری که می‌کوشند نشان دهند چگونه کنش اخلاقی و شکل‌گیری هویت اخلاقی در متن زندگی عادی می‌تواند بر وضعیت زنان اثر بگذارد.

این جمع‌بندی، در کنار مباحث مطرح‌شده درباره الهیات مقاومت، اخلاق مراقبت و سیاست پارسایی، یک پرسش مهم را پیش روی پژوهشگران و سیاست‌گذاران حوزه زن و خانواده قرار می‌دهد: چگونه می‌توان اخلاق را از سطح مبانی نظری به راهبردی برای مواجهه با مسائل واقعی زنان و خانواده تبدیل کرد؟

در پایان نشست، سه اثر تازه پژوهشکده زن و خانواده نیز معرفی شد: «زنان ایران و انقلاب‌شان» نوشته دکتر زهرا داورپناه، «خانواده در میدان تهدید و مقاومت» نوشته استاد محمدرضا زیبایی‌نژاد و «مبانی نقش‌شناسی کلام جنسیتی؛ از نظریه تا کاربرد» نوشته دکتر زینب تاجیک؛ آثاری که قرار است در سال ۱۴۰۵ منتشر شوند.

نشست تازه‌های نشر حوزه زن و خانواده، در مجموع نشان داد که بحث از زن و جنسیت، بدون توجه به مبانی اخلاقی، جهان‌بینی، تجربه زیسته و امکان کنشگری زنان، تصویری کامل از مسئله به دست نمی‌دهد. از عاملیت زن مسلمان در الهیات مقاومت تا نقش پارسایی در شکل‌گیری هویت اخلاقی و مسئولیت مراقبت در خانواده، محور مشترک این مباحث، بازشناسی زن به‌عنوان انسانی صاحب اراده، باور، مسئولیت و نقش اجتماعی بود.

گزارش: مهتا صانعی

این مقاله در پروندهٔاندیشه و پژوهش

این مطلب برایت مفید بود؟

دیدگاه‌های شما

۰ دیدگاه

هنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفت‌وگو باشید.

مطالب مرتبط

همهٔ مطالب این دسته
افزایش قیمت کتاب، خرید منابع مطالعاتی را برای بخشی از زنان و خانواده‌ها دشوار کرده است.
اختصاصی جهان‌بانویادداشت فرهنگی

وقتی کتاب از سبد خرید زنان حذف می‌شود؛ گرانی چه بر سر فرهنگ مطالعه می‌آورد؟

کتاب‌خواندن همیشه یکی از راه‌های ساده برای تجربه جهان‌هایی تازه، شناخت بهتر خود و فهم عمیق‌تر زندگی بوده است. کتاب به انسان فرصت می‌دهد …

ادامه مطلب ←