
مرضیه دباغ و تجربه تشکلیابی زنان در انقلاب اسلامی
زنان چگونه از همراهی در یک حرکت اجتماعی به سازماندهندگان و پیشبرندگان آن تبدیل میشوند؟ مرور زندگی مرضیه حدیدچی (دباغ)، از شبکههای مبارزاتی پیش از انقلاب تا مسئولیت بسیج خواهران، نشان میدهد که مقاومت زنان تنها در حضور فردی و لحظههای حماسی خلاصه نمیشود؛ بلکه به تشکل، اعتماد متقابل، تربیت نیرو و انتقال تجربه نیاز دارد.
منتشر شده در
تاریخ مبارزات انقلاب اسلامی را نمیتوان تنها با نام رهبران، فرماندهان و چهرههای سیاسی روایت کرد. در پس بسیاری از تحولات آن سالها، شبکهای از زنان قرار داشتند که با ارتباطگیری، سازماندهی، انتقال پیام، پشتیبانی و پذیرش مسئولیت، بخشی از بار مبارزه را بر دوش میکشیدند. زنانی که گاهی خانههایشان به پایگاه ارتباطی مبارزان تبدیل میشد و گاهی خود در میدانهای دشوار مبارزه حضور پیدا میکردند.
مرضیه حدیدچی، معروف به طاهره دباغ، یکی از چهرههایی است که مرور زندگی او امکان بازخوانی این تجربه را فراهم میکند؛ زنی که فعالیت سیاسی خود را از سالهای پیش از پیروزی انقلاب آغاز کرد، زندان و شکنجه ساواک را تجربه کرد، در خارج از کشور به فعالیتهای مبارزاتی ادامه داد و پس از پیروزی انقلاب نیز مسئولیتهایی چون فرماندهی سپاه همدان و مسئولیت بسیج خواهران را بر عهده گرفت.
اما اهمیت زندگی دباغ تنها در تعدد مسئولیتها و سختیهایی که پشت سر گذاشت، نیست. مسیر زندگی او را میتوان از زاویه دیگری نیز بررسی کرد: نسبت میان عاملیت زنان، تشکلیابی و استمرار مقاومت.
مبارزهای که به شبکه و تشکیلات نیاز داشت
فعالیتهای مبارزاتی مرضیه حدیدچی از سال ۱۳۴۶ آغاز شد. ارتباط با نیروهای مذهبی و مبارز، حضور در محافل انقلابی و فعالیت در زمینه توزیع اعلامیههای امام خمینی(ره)، بخشی از اقدامات او در سالهای پیش از انقلاب بود.
او در این مسیر با شهید آیتالله سعیدی و جمعی از نیروهای مبارز ارتباط داشت و بهتدریج دامنه فعالیتهایش گسترش یافت. همکاری با دانشجویان مبارز دانشگاههای تهران نیز از جمله تجربههایی بود که او را در شبکه گستردهتری از مبارزان قرار داد.
در سال ۱۳۵۲، به همراه دخترش رضوانه دستگیر و تحت شکنجه قرار گرفت. پس از آزادی و ادامه فشارهای امنیتی، ناچار به خروج از کشور شد و فعالیتهای خود را در خارج از ایران ادامه داد. حضور در لبنان و سوریه و ارتباط با جریانهای مبارز خارج از کشور، بخش دیگری از تجربه او در این دوره بود.
این بخش از زندگی دباغ یک نکته مهم را آشکار میکند: مبارزه در آن سالها صرفاً به تصمیم و شجاعت افراد محدود نبود. ارتباطات انسانی، اعتماد، تقسیم مسئولیت و پیوند میان گروههای مبارز، امکان استمرار فعالیت را فراهم میکرد.
در چنین بستری، زنان نیز از ظرفیتهای تشکیلاتی برخوردار بودند. آنها در انتقال پیام، ارتباط میان نیروها، فعالیتهای فرهنگی و پشتیبانی از جریان مبارزه نقش داشتند و در مواردی خود به سازماندهندگان این فعالیتها تبدیل میشدند.
خانه، محفل مذهبی و ارتباطات اجتماعی زنان نیز میتوانست به بستری برای شکلگیری و گسترش این شبکهها تبدیل شود. بنابراین، حضور زنان در انقلاب را نباید صرفاً در راهپیماییها و تجمعات خیابانی جستوجو کرد؛ بخشی از این حضور در شبکههایی شکل میگرفت که کمتر در روایتهای عمومی تاریخ دیده شدهاند.
از تجربه مبارزه تا پذیرش مسئولیت در میدان
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسیر فعالیت مرضیه حدیدچی متوقف نشد. او در مسئولیتهای مختلفی حضور پیدا کرد که از جمله مهمترین آنها فرماندهی سپاه همدان بود.
فرماندهی او در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، تجربهای قابل توجه در تاریخ حضور زنان در ساختارهای نظامی و انقلابی محسوب میشود. دباغ در موقعیتی قرار گرفت که باید علاوه بر شناخت شرایط اجتماعی و امنیتی آن دوره، مسئولیت هدایت نیروها و مدیریت یک مجموعه را بر عهده میگرفت.
این تجربه نشان میدهد که حضور زن در میدان مقاومت لزوماً به معنای ایفای نقشهای پشتیبانی نیست. زن میتواند در جایگاه تصمیمگیر، فرمانده و مسئول نیز حضور داشته باشد و بار مسئولیت یک مجموعه را بپذیرد.
البته اهمیت این تجربه فقط در شکستن یک تصور رایج درباره محدودیت نقش زنان نیست؛ مسئله اصلی، پذیرش مسئولیت متناسب با باور، توانایی و شرایط تاریخی است.
دباغ پس از این دوره نیز در عرصههای مختلف سیاسی و اجتماعی فعال ماند و سه دوره نمایندگی مجلس شورای اسلامی را تجربه کرد. حضور او در هیئت اعزامی امام خمینی(ره) برای ابلاغ پیام تاریخی ایشان به میخائیل گورباچف نیز از دیگر مقاطع مهم زندگی او بود.
بسیج خواهران؛ عبور از تجربه فردی به سازماندهی زنان
یکی از مهمترین بخشهای زندگی مرضیه حدیدچی برای بحث حاضر، مسئولیت او در بسیج خواهران است.
اگر فعالیتهای پیش از انقلاب دباغ را تجربه حضور در شبکههای مبارزاتی و ارتباطات تشکیلاتی بدانیم، مسئولیت بسیج خواهران را میتوان مرحله دیگری از پیوند تجربه فردی با سازماندهی جمعی زنان بررسی کرد.
در اینجا با مسئلهای فراتر از حضور یک زن در یک ساختار رسمی مواجه هستیم: چگونه میتوان ظرفیتهای پراکنده زنان را به یک نیروی جمعی و سازمانیافته تبدیل کرد؟
تجربه دباغ در سالهای مبارزه، زندان، فعالیتهای خارج از کشور و مسئولیتهای پس از انقلاب، پشتوانهای برای درک ضرورت سازماندهی و پذیرش مسئولیت بود.
تشکل زنان زمانی میتواند اثرگذار باشد که اعضای آن صرفاً در یک جمع گرد هم نیایند، بلکه برای هدفی مشترک به شناخت متقابل برسند، مسئولیت بپذیرند، تجربه منتقل کنند و در میدانهای مختلف حضور مستمر داشته باشند.
از این منظر، مسئولیت بسیج خواهران در کارنامه دباغ اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا امکان بررسی نسبت میان تجربه مبارزاتی زنان و شکلگیری ساختارهای سازمانیافته برای حضور اجتماعی و انقلابی آنان را فراهم میکند.
تشکل زنان؛ حلقه اتصال مقاومت و کنش جمعی
بازخوانی زندگی مرضیه حدیدچی این پرسش را پیش روی ما قرار میدهد که تشکلهای زنانه چه نسبتی با مسئله مقاومت دارند؟
پاسخ به این پرسش را میتوان در چند سطح بررسی کرد:
۱. تبدیل انگیزه فردی به اراده جمعی
بسیاری از زنان ممکن است نسبت به مسائل جامعه، سرنوشت کشور، خانواده، عدالت اجتماعی و دفاع از مظلومان دغدغه داشته باشند؛ اما این دغدغهها بدون سازماندهی، لزوماً به کنشی مستمر و اثرگذار تبدیل نمیشوند.
تشکل بستری است که در آن انگیزههای فردی به هدف مشترک پیوند میخورند. زنان در کنار یکدیگر میتوانند مسئولیتهای مشخصی بر عهده بگیرند، ظرفیتهایشان را به اشتراک بگذارند و فعالیتهای پراکنده را به حرکتی هدفمند تبدیل کنند.
تجربه مبارزاتی دباغ نیز نشان میدهد که استمرار فعالیت در شرایط دشوار، به ارتباط و اعتماد میان نیروها نیاز دارد.
۲. انتقال تجربه و تربیت نسل بعد
مقاومت تنها در لحظه بحران شکل نمیگیرد. یک جریان مقاوم برای تداوم خود به تربیت نیرو، انتقال تجربه و حفظ حافظه تاریخی نیاز دارد.
اگر تجربه زنان مبارز در نسل خودشان باقی بماند و به نسل بعد منتقل نشود، بخش مهمی از سرمایه اجتماعی و تاریخی جامعه از دست میرود.
تشکلهای خواهران میتوانند محل انتقال این تجربه باشند؛ جایی که زنان نسلهای مختلف با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند، از تجربههای گذشته میآموزند و برای مسئولیتهای آینده آماده میشوند.
زندگی مرضیه دباغ از این منظر فقط یک خاطره تاریخی نیست؛ تجربهای است که میتواند در تربیت و شکلگیری نگاه نسل جدید زنان به مسئولیت اجتماعی و انقلابی مورد توجه قرار گیرد.
۳. پیوند میدانهای مختلف مقاومت
مقاومت را نمیتوان صرفاً به میدان نظامی یا رویارویی مستقیم با دشمن محدود کرد. عرصههای فرهنگی، اجتماعی، رسانهای، سیاسی، تربیتی و خانوادگی نیز در شکلگیری و استمرار یک جریان مقاوم نقش دارند.
زنی که در عرصه تربیت نسل فعالیت میکند، زنی که به روایتگری و مقابله با تحریف واقعیتها میپردازد، زنی که در فعالیتهای اجتماعی و جهادی حضور دارد و زنی که برای حل مسائل زنان و خانواده مسئولیت میپذیرد، هرکدام در یکی از میدانهای این جریان نقشآفرینی میکنند.
تشکل زنان میتواند میان این میدانها ارتباط برقرار کند و از فعالیتهای جزیرهای و مقطعی عبور کند.
۴. ظهور زن صاحبموضع و مسئولیتپذیر
یکی از ویژگیهای قابل توجه زندگی مرضیه حدیدچی، عبور او از نقشهای محدود و از پیش تعریفشده است. او در مقاطع مختلف زندگی خود تصمیم گرفت، خطر پذیرفت، مسئولیت بر عهده گرفت و در موقعیتهای حساس تاریخی حضور پیدا کرد.
این تجربه با تصویری از زن که صرفاً نیروی همراه یا پشتیبان تلقی میشود، تفاوت دارد.
در نگاه الگوی سوم زن، حضور اجتماعی و سیاسی زنان نه به معنای کنار گذاشتن هویت خانوادگی و زنانه، بلکه به معنای بهرسمیتشناختن ظرفیت تصمیمگیری، موضعگیری و مسئولیتپذیری آنان در کنار نقشهای دیگر است.
از این زاویه، تشکل خواهران میتواند بستری برای ظهور زنانی باشد که صرفاً مخاطب برنامهها نیستند، بلکه خود در طراحی، تصمیمگیری و پیشبرد فعالیتها نقش دارند.
از تجربه مرضیه دباغ تا مسئله امروز تشکلهای خواهران
امروز که از تشکلهای خواهران سخن میگوییم، پرسش اصلی نباید فقط این باشد که چه تعداد مجموعه و گروه زنانه فعالیت میکنند یا چه برنامههایی برگزار میشود.
پرسش مهمتر این است که این تشکلها تا چه اندازه میتوانند نیروی انسانی تربیت کنند، شبکه ارتباطی پایدار بسازند، تجربهها را منتقل کنند و در مواجهه با مسائل واقعی جامعه نقشآفرین باشند.
آیا تشکل زنان فقط برای برگزاری برنامههای مناسبتی شکل میگیرد یا میتواند به بستری برای شناسایی و پرورش نیروهای فعال تبدیل شود؟
آیا اعضای آن صرفاً در اجرای برنامهها مشارکت دارند یا در تعیین مسئله، تصمیمگیری و طراحی مسیر فعالیت نیز سهم دارند؟
آیا ارتباط میان تشکلهای زنانه مقطعی است یا شبکهای از همکاری و همافزایی میان آنها شکل گرفته است؟
و مهمتر از همه، آیا این مجموعهها میتوانند در بزنگاههای اجتماعی و تاریخی، از ظرفیت زنان برای حفظ انسجام جامعه و پیشبرد اهداف مقاومت استفاده کنند؟
این پرسشها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که به تجربه زنانی مانند مرضیه حدیدچی بازمیگردیم؛ زنانی که در دورهای با امکانات محدود و شرایط دشوار، شبکههای ارتباطی و فعالیتهای جمعی را شکل دادند و خود مسئولیت میدان را پذیرفتند.
مقاومت، از یک نسل به نسل دیگر
مرضیه حدیدچی را نمیتوان تنها با عنوان زن مبارز، فرمانده سپاه یا مسئول بسیج خواهران به یاد آورد. اهمیت زندگی او در مسیری است که از فعالیتهای مبارزاتی پیش از انقلاب آغاز شد و به پذیرش مسئولیتهای سیاسی، اجتماعی و تشکیلاتی پس از انقلاب رسید.
او نمونهای از زنی است که در موقعیتهای مختلف تاریخی، از کنش فردی فراتر رفت و مسئولیتهای جمعی را پذیرفت.
بازخوانی این تجربه در سالروز درگذشت او، فرصتی است برای توجه به یک مسئله اساسی: مقاومت زنان زمانی به جریانی ماندگار تبدیل میشود که از شجاعت و انگیزه فردی فراتر برود و در قالب تشکل، تربیت نیرو، انتقال تجربه و مسئولیتپذیری جمعی استمرار پیدا کند.
شاید مهمترین پرسشی که تجربه مرضیه دباغ پیش روی تشکلهای خواهران امروز قرار میدهد، همین باشد: چگونه میتوان از جمعی از زنان دغدغهمند، شبکهای از زنان صاحبموضع، مسئولیتپذیر و میداندار ساخت؟
پاسخ به این پرسش، تنها در بزرگداشت چهرههای تاریخی نیست؛ بلکه در شناخت تجربه آنان و تبدیل آن به الگوی عمل برای نسل امروز زنان معنا پیدا میکند.
مهتا صانعی
این مطلب برایت مفید بود؟
دیدگاههای شما
۰ دیدگاههنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفتوگو باشید.