فاطمهٔ زهرا؛ شمایل یک زن مؤسس در تاریخ تشیع

خطبه‌خوانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها یکی از همین نمونه‌هاست. آیت‌الله شهید سید علی خامنه‌ای خطبه‌خوانی حضرت را فقط یک رویداد در سلسلهٔ حوادث پس از رحلت پیامبر صلوات‌الله‌علیه‌وآله نمی‌دانستند. از نگاه ایشان این خطبه‌خوانی نقطهٔ آغاز حرکت رسانه‌ای رهبران شیعه بود که پس از حضرت زهرا به یک سنت تبدیل شد. به تعبیر ایشان:

«این سنّت [خطبه‌خوانی] را فاطمه‌ی زهرا (سلام‌الله‌علیها) بعد از پیغمبر پایه‌گذاری کرد، فرزندان ایشان و خاندان پیغمبر هم از ایشان پیروی کردند؛ خطبه‌های امیرالمؤمنین، خطبه‌ی امام حسین (علیه السّلام) خطاب به علما… خطبه‌ی حضرت زینب در کوفه، خطبه‌ی امام سجّاد در شام، خطبه‌ی امام صادق در عرفات که «امامت» را معنا می‌کند… اینها همه دنباله‌ی سنّتی است که زهرای اطهر پایه‌گذاری کرده. این سنّت خطبه‌خوانی، تبیین حقایق، از اینجا شروع شد و ادامه پیدا کرد.»
۱۴۰۲/۱۰/۱۳

جالب آنکه از میان کسانی که به دنبال این سنت خطبه خوانده‌اند، این حضرت زینب است که می‌توان گفت به فراخور زمانه‌اش چیزی بر این سنت می‌افزاید. رهبر شهید انقلاب هم ایشان را بنیانگذار همین افزوده می‌دانند:

«به نظر من بنیانگذار بنای حفظ حوادث با ادبیات و هنر، زینب کبری (سلام‌الله‌علیها) است. اگر حرکت و اقدام حضرت زینب نمی‌بود و بعد از آن بزرگوار هم بقیه‌ی اهل بیت (علیهم‌السّلام) - حضرت سجاد و دیگران - نمی‌بودند، حادثه‌ی عاشورا در تاریخ نمی‌ماند… بیان هنری هم شرط اصلی است؛ کما اینکه خطبه‌ی حضرت زینب در شهر کوفه و شهر شام، از لحاظ زیبایی و جذابیت بیان، آیت بیان هنری است؛ طوری است که اصلاً هیچ‌کس نمی‌تواند این را نادیده بگیرد.»
۱۳۸۴/۰۶/۳۱

به این ترتیب، در دو نقطهٔ آغاز از تاریخ تشیع دو زن ایستاده‌اند: مادری که گفتنِ حقیقت در قالب خطابه را سنّت کرد و دختری که به آن سنّت زبانِ هنری داد. هنر رهبران انقلاب این بود که توانستند همین سنت را در خدمت حرکت انقلاب اسلامی قرار دهند و در غیاب رسانه‌های جریان ساز، برای بنای جامعه توحیدی جریان بسازند.

فاطمه رایگانی