زن کتاب‌خوان؛ حلقه گمشده فرهنگ مطالعه در خانواده
زنان فقط مصرف‌کنندگان فرهنگ نیستند؛ آن‌ها در شکل‌گیری ذائقه فرهنگی خانواده، انتقال تجربه به نسل بعد و پرورش عادت‌های فکری فرزندان نقش مهمی دارند. از همین رو، کم‌رنگ شدن مطالعه در زندگی زنان را نمی‌توان صرفاً یک مسئله شخصی یا تفریحی دانست؛ این اتفاق می‌تواند به‌تدریج بر کیفیت فرهنگ خانوادگی و اجتماعی نیز اثر بگذارد.
منتشر شده در
کتاب در زندگی روزمره بسیاری از خانواده‌ها جایگاه سابق خود را از دست داده است؛ گاهی در رقابت با تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، گاهی زیر سایه مشغله‌های روزانه و گاهی نیز در میان اولویت‌هایی که به دلیل فشارهای اقتصادی، فرصت چندانی برای فعالیت‌های فرهنگی باقی نمی‌گذارند.
با این حال، مسئله فقط کاهش تعداد کتاب‌های خوانده‌شده نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که مطالعه چه جایگاهی در سبک زندگی و نظام تربیتی خانواده پیدا کرده است.
بر اساس پیمایش «فرهنگ کتاب‌خوانی در ایران» که آبان ۱۴۰۴ از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام شده، ۵۸٫۹ درصد پاسخ‌گویان اعلام کرده‌اند که اصلاً کتاب نمی‌خوانند و تنها ۴۱٫۱ درصد خود را کتاب‌خوان معرفی کرده‌اند.
میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶٫۶ دقیقه در روز بوده، اما با احتساب افرادی که کتاب نمی‌خوانند، این رقم به ۱۰٫۹ دقیقه در روز می‌رسد.
در همین پیمایش، ۴۹٫۷ درصد پاسخ‌گویان کمبود وقت را مهم‌ترین مانع مطالعه دانسته‌اند و پس از آن خستگی ذهنی و هزینه بالای کتاب قرار گرفته است.
این اعداد نشان می‌دهد کتاب‌خوانی در ایران با چالش‌هایی فراتر از بی‌علاقگی فردی مواجه است و در رقابت با فشارهای زندگی روزمره و سرگرمی‌های در دسترس، جایگاه خود را از دست داده است.
البته این پیمایش آمار را به تفکیک جنسیت ارائه نکرده و نمی‌توان با استناد به آن ادعا کرد که سرانه مطالعه زنان از مردان پایین‌تر است؛ اما بررسی وضعیت مطالعه زنان از منظر نقش آنان در فرهنگ‌سازی خانوادگی، اهمیت مستقلی دارد.
زن کتاب‌خوان؛ حلقه مهم انتقال فرهنگ به نسل بعد
خانواده نخستین محیطی است که کودک در آن با کتاب، قصه، پرسشگری و شیوه مواجهه با دانایی آشنا می‌شود. کودک پیش از آنکه درباره اهمیت مطالعه چیزی از مدرسه بیاموزد، رفتار اطرافیان خود را می‌بیند. وقتی کتاب در خانه حضور دارد، والدین زمانی را به خواندن اختصاص می‌دهند و درباره مطالب آن گفت‌وگو می‌کنند، مطالعه به بخشی طبیعی از زندگی کودک تبدیل می‌شود.
در این میان، مادران به دلیل نقش مؤثرشان در فرایند تربیت و جامعه‌پذیری فرزندان، ظرفیت مهمی برای شکل‌گیری عادت مطالعه دارند. البته این مسئولیت تنها بر دوش مادران نیست و پدران نیز در این زمینه نقش دارند؛ اما نمی‌توان تأثیر رفتار مطالعاتی زنان را در شکل‌گیری فضای فرهنگی خانواده نادیده گرفت.
پژوهش‌های حوزه ترویج کتاب‌خوانی کودکان نیز بر اهمیت مشارکت والدین و الگوسازی رفتاری آنان تأکید دارند. به همین دلیل، کاهش مطالعه در میان بزرگسالان می‌تواند فرصتی را که خانواده برای انتقال فرهنگ خواندن به نسل بعد در اختیار دارد، محدود کند. توصیه به کتاب‌خوانی برای فرزندان، زمانی اثرگذارتر خواهد بود که کتاب در زندگی روزمره والدین نیز جایگاهی واقعی داشته باشد.
کاهش مطالعه زنان؛ آسیبی فراتر از یک عادت فردی
فرهنگ فقط مجموعه‌ای از مناسبت‌ها، آیین‌ها و محصولات هنری نیست؛ فرهنگ در شیوه اندیشیدن، انتخاب کردن، گفت‌وگو کردن و انتقال ارزش‌ها نیز شکل می‌گیرد. جامعه‌ای که در آن فرصت مطالعه و اندیشه‌ورزی محدود شود، به‌تدریج بخشی از ظرفیت خود را برای انتقال آگاهانه میراث فرهنگی و پرورش نسل اندیشمند از دست می‌دهد.
در چنین شرایطی، کم‌رنگ شدن مطالعه در زندگی زنان می‌تواند پیامدهایی مانند محدود شدن فرصت رشد فکری، کاهش تنوع منابع آگاهی در خانواده، تضعیف الگوی عملی کتاب‌خوانی برای کودکان و کاهش زمینه گفت‌وگوهای عمیق درباره مسائل فردی و اجتماعی را به دنبال داشته باشد. با این حال، نباید کاهش مطالعه زنان را صرفاً به انتخاب یا بی‌علاقگی آنان نسبت داد.
مسئولیت‌های خانوادگی و شغلی، خستگی ناشی از کار روزانه، دشواری دسترسی به کتاب و هزینه‌های فرهنگی از جمله موانعی هستند که باید در سیاست‌گذاری فرهنگی مورد توجه قرار گیرند.
بازگرداندن کتاب به زندگی زنان؛ یک ضرورت فرهنگی
اگر قرار است فرهنگ مطالعه در جامعه تقویت شود، زنان باید در سیاست‌های ترویج کتاب‌خوانی نه صرفاً به‌عنوان مخاطب، بلکه به‌عنوان کنشگران اصلی فرهنگ‌سازی مورد توجه قرار گیرند. توسعه کتابخانه‌های محلی، تسهیل دسترسی زنان شاغل و خانه‌دار به منابع مطالعاتی، ایجاد فرصت مطالعه در محیط‌های کاری و آموزشی و گسترش نشست‌های کتاب‌خوانی خانوادگی می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.
همچنین لازم است کتاب‌خوانی از قالب توصیه‌های مناسبتی و برنامه‌های مقطعی خارج شود و به یک فرصت واقعی در زندگی روزمره زنان تبدیل شود. زنی که در کنار مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی، امکان دسترسی به کتاب و زمانی برای مطالعه دارد، نه‌تنها به رشد فردی خود کمک می‌کند، بلکه می‌تواند در غنی‌تر شدن فضای فکری خانواده و پرورش نسلی آگاه‌تر نقش‌آفرین باشد.
فاطمه سرخ‌حصاری
این مطلب برایت مفید بود؟
دیدگاه‌های شما
۰ دیدگاههنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفت‌وگو باشید.