
از شکنجه تا تعرض؛ وقتی زندان هم برای زنان و کودکان فلسطینی امن نیست
امنیت انسان فقط به معنای زنده ماندن نیست. انسان برای زیستن به حریمی نیاز دارد که در آن بدنش محترم شمرده شود، صدایش شنیده شود و از تعرض دیگران در امان بماند. خانه، خانواده و روابط انسانی بخشی از همین حریماند؛ اما وقتی جنگ به زندگی انسان هجوم میآورد و اسارت جای آزادی را میگیرد، نخستین چیزی که در معرض تهدید قرار میگیرد، همین احساس امنیت است. برای زنی که بازداشت شده یا کودکی که پشت میلههای زندان نگهداری میشود، خطر فقط محرومیت از آزادی نیست؛ گاهی بدن و کرامت انسانی او نیز به میدان اعمال قدرت تبدیل میشود.
منتشر شده در
گزارشهای مربوط به وضعیت زندانیان فلسطینی در بازداشتگاههای اسرائیل، بار دیگر یکی از هولناکترین ابعاد خشونت در شرایط جنگی را به بحث گذاشتهاند: استفاده از خشونت جنسی بهعنوان ابزاری برای تحقیر، ارعاب و شکستن مقاومت انسان. این گزارشها فقط درباره رفتار چند مأمور یا شرایط نامناسب یک بازداشتگاه نیستند؛ پرسشی بنیادیتر را پیش میکشند: در نظامی که فرد بازداشتشده تقریباً تمام اختیار خود را از دست داده است، چه سازوکاری باید از ابتداییترین حقوق و حرمت او محافظت کند؟
بدن زن؛ آخرین حریم امنیتی که نباید شکسته شود
فرانچسکا آلبانزه، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر سرزمینهای اشغالی فلسطین، در نشست اخیر خود با نمایندگان پارلمان ایرلند از شهادتهایی درباره تعرض به زندانیان فلسطینی با استفاده از سگهای آموزشدیده سخن گفته است. به گفته او، این سگها از کشورهای اروپایی تأمین شدهاند. این اظهارات بار دیگر توجهها را به گزارشهای مربوط به خشونت جنسی در بازداشتگاههای اسرائیل جلب کرد و مسئولیت دولتهای تأمینکننده تجهیزات و امکانات نظامی را نیز به میان آورد.
اما مسئله به این شهادتها محدود نمیشود. کمیسیون مستقل تحقیق سازمان ملل در گزارش سپتامبر ۲۰۲۴ خود، موارد متعددی از خشونت و آزار جنسی علیه زنان فلسطینی در بازداشتگاهها را ثبت کرده است؛ از تهدید به تجاوز و لمس بدن بدون رضایت گرفته تا بازرسیهای تحقیرآمیز و وادار کردن زنان به برهنگی در برابر نیروهای نظامی.
در کنار این موارد، گزارشهایی از ضربوشتم، توهین و محرومیت از امکانات بهداشتی و مراقبتی نیز منتشر شده است.
خشونت جنسی را نمیتوان صرفاً در چارچوب آسیب جسمانی فهمید. تعرض به بدن انسان، تعرض به احساس مالکیت او بر خویشتن است؛ نوعی خشونت که میکوشد فرد را نه بهعنوان انسانی صاحب اراده، بلکه بهمثابه موجودی بیاختیار در برابر قدرت تعریف کند. برای زنان، این تجربه گاهی با لایه دیگری از رنج همراه میشود: ترس از قضاوت اجتماعی، دشواری بازگویی تجربه و نگرانی از واکنش اطرافیان.
در چنین شرایطی، حمایت از قربانی نباید به اثبات رنج او مشروط شود. هیچ زنی مسئول خشونتی نیست که علیه او اعمال شده است و هیچ مفهوم فرهنگی یا خانوادگی از آبرو و عفت نباید به ابزاری برای خاموش کردن صدای قربانی تبدیل شود. حرمت زن با آنچه بر او تحمیل شده از بین نمیرود؛ مسئولیت تعرض همواره بر عهده عامل خشونت است.
کودکان در بازداشت؛ وقتی تجربه اسارت جای کودکی را میگیرد
اگر خشونت علیه زنان در بازداشتگاهها تصویری از نقض حرمت جسمانی انسان ارائه میدهد، وضعیت کودکان پرسش دردناکتری را پیش میکشد: کودکی که هنوز در آغاز مسیر شناخت جهان است، چگونه باید با تجربه تهدید، تحقیر و خشونت کنار بیاید؟
گزارشهای سازمان ملل از بازداشت کودکان فلسطینی در شرایط نامناسب، حمله سگها به برخی بازداشتشدگان و تهدید به آزار جنسی حکایت دارند. گزارش سال ۲۰۲۶ دبیرکل سازمان ملل درباره خشونت جنسی مرتبط با منازعات نیز مواردی تأییدشده از خشونت جنسی علیه زنان و دختران فلسطینی و پسران بازداشتشده را ثبت کرده است.
کودک در شرایط عادی برای رشد به امنیت، مراقبت و اعتماد نیاز دارد. او باید بتواند جهان را محیطی قابل پیشبینی بداند؛ جایی که بزرگترها از او محافظت میکنند و بدنش از تعرض در امان است. اما تجربه خشونت در محیط بازداشت، این تصویر ابتدایی از جهان را مخدوش میکند.
آثار چنین تجربهای نیز لزوماً با پایان بازداشت از میان نمیرود. اضطراب، کابوس، ترس از محیطهای بسته، دشواری اعتماد کردن و احساس ناامنی میتوانند در زندگی کودک باقی بمانند. کودکی که باید فرصت بازی، آموزش و تجربه روابط سالم را داشته باشد، ممکن است بخش مهمی از توان روانی خود را صرف کنار آمدن با خاطرات خشونت کند.
از این منظر، بازداشت کودک فقط محروم کردن او از آزادی نیست؛ ممکن است به معنای آسیب زدن به فرصت رشد و شکلگیری شخصیت او نیز باشد. حمایت از کودکان در شرایط جنگی، بنابراین، نباید به جلوگیری از آسیب جسمانی محدود بماند؛ امنیت روانی و امکان بازگشت آنان به زندگی عادی نیز بخشی از این مسئولیت است.
خشونت علیه زن و کودک؛ زخمی که به خانواده منتقل میشود
یکی از ابعاد کمتر دیدهشده خشونت در بازداشتگاهها، پیامدهای آن برای خانواده است. در روایتهای جنگی معمولاً فرد بازداشتشده یا قربانی خشونت در مرکز توجه قرار میگیرد؛ اما آنچه بر خانواده او میگذرد، کمتر به همان اندازه دیده میشود.
زنی که پس از تجربه بازداشت و خشونت به خانه بازمیگردد، ممکن است برای بازیابی احساس امنیت به زمان، حمایت روانی و همراهی نزدیکان نیاز داشته باشد. تجربه او میتواند بر روابط خانوادگی، ارتباط با همسر و فرزندان و حتی احساس امنیت در محیط خانه اثر بگذارد. کودک آسیبدیده نیز برای بازگشت به زندگی روزمره به مراقبتی فراتر از آزادی از زندان احتیاج دارد.
خانواده در این وضعیت فقط منتظر آزادی یک عضو نیست؛ خود نیز درگیر تجربهای از اضطراب، انتظار، بیخبری و نگرانی است. مادرانی که از وضعیت فرزندانشان اطلاع ندارند، کودکانی که از سرنوشت والدین خود بیخبرند و همسرانی که نمیدانند عزیزانشان در چه شرایطی نگهداری میشوند، همگی بخشی از پیامدهای انسانی بازداشتهای خشونتآمیز را تجربه میکنند.
به همین دلیل، خشونت علیه زنان و کودکان را نمیتوان صرفاً مسئلهای فردی یا مربوط به محیط زندان دانست. این خشونت به حریم خانواده وارد میشود و ممکن است آثار آن تا مدتها پس از پایان بازداشت ادامه پیدا کند.
در اینجا یک نکته اساسی وجود دارد: حمایت از خانوادههای آسیبدیده نباید به همدردی مقطعی محدود شود. دسترسی به خدمات درمانی و روانشناختی، حمایت از کودکان، حفظ ارتباط خانوادگی و فراهم کردن امکان بازگشت امن به زندگی اجتماعی، بخشی از مسئولیت نهادهای حمایتگر است.
حقوق بشر پشت درهای بسته زندان متوقف نمیشود
در نظام حقوق بینالملل، بازداشت به معنای از دست رفتن حقوق بنیادین انسان نیست. حتی فردی که آزادی او به دلایل امنیتی یا قضایی محدود شده، همچنان از حق برخورداری از سلامت، امنیت، رفتار انسانی و مصونیت از شکنجه و خشونت جنسی برخوردار است.
این اصل درباره زنان و کودکان حساسیت بیشتری دارد. نهاد نگهدارنده مسئول حفاظت از افرادی است که در اختیار او قرار دارند و نمیتواند با استناد به شرایط جنگی، مسئولیت خود را در قبال سلامت و حرمت آنان نادیده بگیرد.
از این منظر، انتشار گزارش و ابراز نگرانی اگر به اقدام عملی منتهی نشود، برای قربانیان امنیت ایجاد نمیکند. دسترسی نهادهای مستقل به بازداشتگاهها، امکان ارتباط زندانیان با خانواده و وکیل، معاینات پزشکی مستقل، حمایت روانشناختی و بررسی قضایی موارد خشونت، از جمله اقداماتی است که میتواند زمینه پاسخگویی و جلوگیری از تکرار این موارد را فراهم کند.
آلبانزه در اظهارات خود در پارلمان ایرلند، مسئولیت دولتهای اروپایی را نیز مطرح کرده و از دولت ایرلند خواسته است در دوره ریاست بر شورای اتحادیه اروپا، برای تغییر سیاستهای این اتحادیه در قبال اسرائیل اقدام کند و درباره ادامه همکاریهای اقتصادی و نظامی تجدیدنظر شود.
این درخواست، بحث را از مرزهای یک بازداشتگاه فراتر میبرد. اگر دولتها در مناسبات سیاسی، اقتصادی و نظامی خود با طرفهای درگیر مشارکت دارند، نمیتوانند نسبت به پیامدهای انسانی این مناسبات بیتفاوت بمانند. مسئولیت حمایت از حقوق انسانها فقط بر دوش نهادی نیست که خشونت در محدوده آن اتفاق میافتد؛ سازوکارهای بینالمللی نظارت و پاسخگویی نیز باید امکان پیگیری مؤثر را فراهم کنند.
حرمت انسان؛ حقی که با اسارت از بین نمیرود
آنچه از مجموعه گزارشهای مربوط به زنان و کودکان فلسطینی در بازداشتگاههای اسرائیل به دست میآید، صرفاً تصویری از شرایط نامناسب زندان نیست. مسئله، تعرض به بنیادیترین مفهوم امنیت انسانی است؛ اینکه انسان حتی در موقعیت ضعف و اسارت نیز باید از حق برخورداری از حرمت جسمانی و روانی برخوردار باشد.
برای زنی که بازداشت شده، برای کودکی که از خانواده و محیط امن خود جدا مانده و برای مادری که در انتظار بازگشت فرزندش روزها را سپری میکند، حقوق انسانی یک مفهوم انتزاعی نیست. این حقوق در امکان برخورداری از امنیت، درمان، ارتباط با خانواده و مصون ماندن از تحقیر و خشونت معنا پیدا میکنند.
جنگ ممکن است خانهها را ویران کند، خانوادهها را از هم جدا سازد و کودکان را از فرصتهای زندگی محروم کند؛ اما اسارت نباید به مجوزی برای شکستن آخرین حریمهای انسانی تبدیل شود.
این مطلب برایت مفید بود؟
دیدگاههای شما
۰ دیدگاههنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفتوگو باشید.