وقتی عشق به وظیفه‌ای زنانه تبدیل می‌شود
همیشه وقتی صحبت از مراقبت از والدین در سال‌های پیری می‌شود، ناخودآگاه ذهن ما به سمت چهره‌های مهربان و فداکار زنانه می‌رود. اما اگر کمی عمیق‌تر به این موضوع نگاه کنیم، با یک آمار تکان‌دهنده و یک نابرابری پنهان روبرو می‌شویم که نیازمند بازنگری جدی است.
منتشر شده در
پژوهشی که اخیراً به آن برخوردم، نشان می‌دهد که دختران به طور متوسط دو برابر بیشتر از پسران از والدین سالمند خود مراقبت می‌کنند. این عدد، تنها یک آمار خشک و خالی نیست؛ بلکه روایتی است از فشارهای پنهان، انتظارات اجتماعی و کلیشه‌هایی که هنوز هم در قرن بیست و یکم، زندگی زنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
بر اساس داده‌های مطالعه دانشگاه پرینستون و نظرسنجی بهداشت و بازنشستگی دانشگاه میشیگان (۲۰۰۴)، دختران به طور میانگین بیش از ۱۲ ساعت در ماه را صرف مراقبت از والدین خود می‌کنند، در حالی که این رقم برای پسران تنها حدود ۵ ساعت است. نکته بسیار تأمل‌برانگیز اینجاست که این اختلاف فاحش، هیچ ارتباطی به شرایط عملی زندگی فرزندان ندارد.
یعنی این‌طور نیست که پسران به دلیل داشتن مشغله کاری بیشتر، دوری مسافت یا مسئولیت بچه‌دار شدن، سهم کمتری را بر عهده گرفته باشند. حتی اگر یک پسر زمان آزاد بیشتری داشته باشد یا در همان محله والدین ساکن باشد، باز هم به طور میانگین سهم بسیار کمتری در این وظیفه ایفا می‌کند.
این موضوع به وضوح نشان می‌دهد که ما با یک محاسبه منطقی و تقسیم عادلانه کارها روبرو نیستیم، بلکه با یک الگوی عمیقاً نهادینه‌شده در ذهن جامعه طرف هستیم.
ریشه این نابرابری را باید در «انتظارات فرهنگی دیرینه» جستجو کرد. از دیرباز، جوامع انسانی زنان را به عنوان مراقبان طبیعی شناخته‌اند. دختران از کودکی در فضایی رشد می‌کنند که همدلی، رسیدگی به دیگران و مدیریت عاطفی خانواده، بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت زنانه‌شان تعریف می‌شود. در مقابل، نقش مردان بیشتر در حوزه‌های بیرونی مانند تأمین مالی و اشتغال تعریف شده است.
حالا که والدین پیر می‌شوند و به حمایت فیزیکی و عاطفی نیاز پیدا می‌کنند، این کلیشه‌های قدیمی دوباره فعال می‌شوند. گویی یک قرارداد نانوشته اجتماعی وجود دارد که می‌گوید این وظیفه سنگین باید توسط دختران انجام شود.
در نتیجه، پسران اغلب احساس می‌کنند که اگر در این زمینه کوتاهی کنند، چندان مورد سرزنش قرار نمی‌گیرند، در حالی که دختران با فشارهای عاطفی و اجتماعی شدیدی برای ایفای این نقش، حتی به قیمت فدا کردن زندگی شخصی خود، روبرو می‌شوند. این بار عاطفی و فیزیکی، پیامدهای جدی و گاه جبران‌ناپذیری برای زندگی شخصی و حرفه‌ای زنان به همراه دارد.
اختصاص دادن زمان و انرژی برای مراقبت از والدین سالمند، می‌تواند به فرسودگی شغلی، از دست دادن فرصت‌های طلایی شغلی، استرس روانی مزمن و حتی فدا کردن زمان شخصی منجر شود. زنانی که این وظیفه را بر عهده می‌گیرند، اغلب با چالش دشوار کار دوگانه روبرو هستند؛ مدیریت خانه و شغل در کنار مراقبت از والدین.
این فشار مضاعف در حالی است که بسیاری از این زنان از نظر مالی یا عاطفی هیچ حمایتی از سوی برادران خود دریافت نمی‌کنند و گاهی حتی از سوی خود والدین نیز این فداکاری به عنوان یک «وظیفه بدیهی» تلقی می‌شود.
از سوی دیگر، این آمار بیانگر یک چالش اجتماعی گسترده‌تر نیز هست.
با افزایش سن جمعیت و بالا رفتن امید به زندگی، نیاز به مراقبت از سالمندان بیش از پیش احساس می‌شود. در این میان، سیستم‌های حمایتی دولتی و بیمه‌های اجتماعی در بسیاری از کشورها نتوانسته‌اند به اندازه کافی از خانواده‌ها حمایت کنند.
در نتیجه، بار این مسئولیت به جای تقسیم شدن عادلانه میان فرزندان، مجدداً بر دوش دختران می‌افتد. این یک هشدار واقعاً جدی است: اگر جوامع به این نامتوازنی رسیدگی نکنند، نسل آینده زنان با بحران فرسودگی عاطفی و اقتصادی مواجه خواهند شد. اما پیش از نتیجه‌گیری، لازم است میان دو مفهوم متفاوت تفکیک قائل شویم: «ارزش والای خدمت به والدین» و «تحمیل یک‌طرفه مسئولیت بر دوش زنان».
در سنت ایرانی اسلامی ما، احسان به والدین جایگاهی بسیار رفیع دارد. قرآن کریم می‌فرماید: «وَ وَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا» و در آیه دیگری: «و پروردگارت مقرر کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید». پیامبر اکرم (ص) نیز خدمت به والدین در سالخوردگی را ضامن عاقبت به خیری و سعادت انسان دانسته‌اند. این ارزش، نه تنها ستودنی است، بلکه وظیفه‌ای مشترک برای همه فرزندان است؛ دختر و پسر تفاوتی ندارند.
بنابراین، سبک زندگی ایرانی_اسلامی ما دقیقاً ایجاب می‌کند که پسران نیز به همان اندازه در این وظیفه مقدس سهیم باشند و آن را به بهانه کلیشه‌های جنسیتی، یک‌طرفه بر دوش خواهران خود نیندازند. عشق به والدین و وظیفه دینی در قبال آن‌ها، امری والاست؛ اما تبدیل کردن این عشق و وظیفه به یک «تکلیف جنسیتی تحمیلی»، هم بر خلاف عدالت است و هم بر خلاف روح همان تعالیم دینی که بر مسئولیت مشترک فرزندان تأکید می‌کند.
نتیجه‌گیری این بررسی برای من ساده اما عمیق است: عشق به والدین نباید تبدیل به یک وظیفه تحمیلی و جنسیتی شود. مراقبت از سالمندان یک مسئولیت خانوادگی است که باید بر اساس توانایی‌ها، فرصت‌ها و تمایل فرزندان تقسیم شود، نه بر اساس کلیشه‌های قدیمی که سال‌هاست بر دوش زنان سنگینی می‌کند.
البته که پسران نیز باید نقش فعال و برابر خود را در این زمینه بپذیرند. آمار «۱۲ ساعت در برابر ۵ ساعت»، یک زنگ خطر است برای بازنگری در هنجارهای اجتماعی؛ زنگ خطری برای تلاش جهت ساختن جامعه‌ای عادلانه‌تر که در آن، مراقبت از والدین، نشانه‌ای از عشق مشترک و متقابل باشد، نه بار سنگین و نابرابر انتظار و یک کلیشه قدیمی!
فائزه آقامحمدی
این مطلب برایت مفید بود؟
دیدگاه‌های شما
۰ دیدگاههنوز دیدگاهی منتشر نشده است. شما آغازگر گفت‌وگو باشید.