وقتی زن ابزار تبلیغات تورهای گردشگری است!

این روزها تبلیغات تورهای گردشگری و طبیعت‌گردی، به‌ویژه در پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام، بیش از گذشته به چشم می‌خورد.

تورهایی که با تصاویری جذاب از طبیعت، پذیرایی‌های متنوع، دورهمی‌های دوستانه، بازی‌های گروهی، موسیقی، رقص و برنامه‌های شبانه تلاش می‌کنند مخاطبان جوان را به خود جذب کنند.

در بررسی این نوع تورها، نحوه بازنمایی و محتوای تبلیغات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در بخشی از محتوای تبلیغاتی، آنچه به مخاطب نمایش داده می‌شود صرفاً طبیعت و جاذبه‌های گردشگری نیست، بلکه تصویری از سبک خاصی از معاشرت میان زنان و مردان، نوع پوشش نامناسب گردشگران، رقص و دورهمی‌های شبانه نیز به‌عنوان بخشی از جذابیت سفر عرضه می‌شود.

در برخی موارد نیز تصاویری منتشر می‌شود که می‌تواند احتمال مصرف مشروبات الکلی را ایجاد کند؛ و همه‌ی این‌ها مواردی‌ست که با چارچوب‌های قانونی و شرعی حاکم بر کشور در تضاد می‌باشد.

از سوی دیگر، تمرکز اغلب ویدئوهای تبلیغاتی بر نقش‌آفرینی زنان جوان به‌عنوان یکی از عناصر ثابت و اصلی تبلیغ است.

دخترانی که در تصاویر تبلیغاتی در حال صحبت درباره تجربه سفر خود، دریافت غذا، شرکت در بازی‌های گروهی یا حضور در دورهمی‌ها و برنامه‌های شبانه هستند و گاه نیز تصاویری از رقص آنان با پوشش زننده و خلاف موازین و عرف جامعه منتشر می‌شود و این یعنی زن از جایگاه یک گردشگر با هویت و تجربه مستقل خارج شده و به بخشی از عناصر بصری و ابزارهای بازاریابی تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که از منظر حفظ کرامت و هویت انسانی زن بسیار قابل تامل است.

البته موضوع صرفاً به محتوای تبلیغات این تورها محدود نمی‌شود و نحوه برگزاری این تورها نیز از اهمیت قابل توجهی برخوردار است.

بسیاری از شرکت‌کنندگان در این تورها، جوانانی هستند که پیش از سفر یکدیگر را نمی‌شناسند و ممکن است برای نخستین‌بار در جریان یک سفر چندروزه در کنار یکدیگر قرار گیرند.

این افراد ممکن است ساعت‌های طولانی در مسیر، محل اقامت، رستوران، طبیعت و برنامه‌های تفریحی، در فضایی نزدیک و صمیمی با یکدیگر معاشرت داشته باشند.

این وضعیت، علاوه بر آنکه از منظر موازین عرفی و شرعی قابل بررسی است، می‌تواند از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز پیامدهایی به همراه داشته باشد؛ از جمله دشواری در مدیریت روابط میان نامحرمان، عادی‌سازی و قبح‌زدایی از برخی روابط خارج از چارچوب‌های مورد پذیرش جامعه، تغییر تدریجی هنجارهای مرتبط با پوشش و رفتار، و شکل‌گیری الگوهایی از معاشرت میان دختران و پسران که ممکن است با ارزش‌ها و چارچوب‌های فرهنگی و خانوادگی جامعه در تعارض قرار گیرد.

همچنین، تداوم و گسترش چنین الگوهایی، از منظر برخی دیدگاه‌های اجتماعی و فرهنگی، می‌تواند زمینه را برای گسترش تفریحات مجردی و روابط خارج از چارچوب‌های رسمی خانواده فراهم کرده و در بلندمدت بر نگرش جوانان نسبت به ازدواج و تشکیل خانواده اثرگذار باشد.

از سوی دیگر، هر محیطی که در آن افراد ناشناس برای مدت طولانی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، می‌تواند با مخاطرات و آسیب‌های احتمالی خصوصا برای زنان از جمله مزاحمت، آزار کلامی یا رفتاری، نقض حریم خصوصی و در موارد شدیدتر، آزار یا تعرض جنسی همراه باشد.

البته بر اساس مقررات مربوط به دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری، فعالیت اشخاص حقیقی و حقوقی در این حوزه مستلزم اخذ مجوز است و برای صدور مجوز نیز الزاماتی از جمله ارائه محل فعالیت، معرفی مدیر فنی و سپردن تضمین پیش‌بینی شده است. اما با این حال، در مقرراتی که مورد بررسی قرار گرفته‌ است در خصوص برخی چالش‌های جدید و متناسب با شیوه‌های نوین برگزاری و تبلیغ تورها که ذکر شد، دست‌کم در متون مورد بررسی، مقررات صریح و مستقلی به چشم نمی‌خورد.

از جمله این موارد می‌توان به ضرورت تعیین سازوکار روشن برای نظارت بر محتوای تبلیغات تورها در شبکه‌های اجتماعی، نحوه برخورد قانونی با رفتارهای مغایر با شرع و قوانین کشور، تعیین مسئولیت برگزارکنندگان در قبال حوادث احتمالی و ایجاد سازوکار محرمانه و قابل دسترس برای گزارش آزار و مزاحمت اشاره کرد.

همچنین در این زمینه، مسئولان حوزه گردشگری در سال ۱۴۰۵ از برگزاری جلسات مشترک برای ساماندهی صفحات فاقد مجوز و مقابله با تورهای غیرمجاز و همچنین برنامه‌ریزی برای ادامه این جلسات به‌صورت ماهانه خبر داده بودند؛ با این همه، با توجه به توقف موقت این جلسات و نبود گزارش روشنی از استمرار برنامه اعلام‌شده و نتایج حاصل از آن، به نظر می‌رسد در کنار خلأهای مقرراتی، استمرار و اثربخشی سازوکارهای نظارتی نیز همچنان نیازمند توجه و پیگیری بیشتری است.

بنابراین باید توجه داشت که نظارت بر محتوای تبلیغات، نحوه برگزاری تور، صلاحیت عوامل اجرایی و مهم‌تر از همه، تأمین امنیت و حفظ کرامت مسافران به خصوص زنان در بستر رعایت شئونات اسلامی، مجموعه‌ای از موضوعات به‌هم‌پیوسته است که نمی‌توان آنها را صرفاً به مسئله داشتن یا نداشتن مجوز تقلیل داد.

از این منظر، توجه همزمان به قانون‌مداری، ملاحظات فرهنگی و شرعی، حفظ کرامت افراد و امنیت مسافران می‌تواند چارچوب کامل‌تری برای ارزیابی و نظارت بر تورهای گردشگری، به‌ویژه تورهایی که از طریق شبکه‌های اجتماعی تبلیغ و برگزار می‌شوند، فراهم کند.

فاطمه قاسمی