فراتر از جشن: عروسی سنتی خراسان، آیین‌های پیوند اجتماعی

مراسم عروسی در خراسان رضوی یکی از برجسته‌ترین رسوم فرهنگی ایران محسوب می‌شود و نشان‌دهنده ارزش‌ها، باورها و هنرهای محلی است. این مراسم علاوه بر نقش اجتماعی، آیینی فرهنگی با محتوای عمیق به شمار می‌آمد و عروسی‌های قدیمی با آداب خاص خود فرصتی برای نمایش همبستگی اجتماعی بود.

عروسی‌ها در گذشته به صورت جشن چند روزه برگزار می‌شد و خانواده‌ها و اقوام به طور گسترده در آن مشارکت می‌کردند. این مراسم از خواستگاری و بله‌برون آغاز می‌شد و با جشن‌های متنوعی مانند حنابندان و عروس‌بردن ادامه می‌یافت. هر مرحله با نمادها و باورهای فرهنگی خاص همراه بود که نشان‌دهنده ارزش‌های اجتماعی و مذهبی مردم خراسان بود.

در مراسم عروسی، به ویژه در روستاها، عروس و داماد با لباس‌های سنتی آراسته می‌شدند و هر بخش از لباس و آرایش آن‌ها نماد خاصی داشت. لباس عروس معمولاً شامل دامن‌های پرچین و جلیقه‌های گلدوزی شده بود که نشان زیبایی و شکوه زندگی جدید محسوب می‌شد و داماد نیز با پوشیدن لباس‌های محلی به سنت‌ها و هویت خود احترام می‌گذاشت.

یک پژوهشگر فرهنگ عامه بیان کرد: عروسی‌های قدیم در روستاهای خراسان رضوی چند روز به طول می‌انجامید و تمام محله و فامیل در آن مشارکت داشتند. خانه داماد و اطراف آن، به ویژه کوچه و خیابان، با چراغانی و پارچه‌های رنگی تزئین می‌شد تا مسیر ورود مهمانان نورانی شود.

وی افزود: مرحله اول مراسم، خواستگاری بود که در خانواده‌های سنتی خراسان با حضور زنان خردمند و باتجربه فامیل آغاز می‌شد. این بانوان به بهانه‌ای مانند بازدید منزل عروس می‌رفتند و مادر عروس با اطلاع از هدف آن‌ها، دخترش را برای پذیرایی صدا می‌زد تا مهمانان از نزدیک او را ببینند.

مادر داماد پس از دیدن عروس با گفتن «ماشاءالله» و بوسیدن گونه‌هایش، مهارت‌های خانه‌داری و هنرهای او را می‌پرسید تا آمادگی‌اش برای زندگی مشترک ارزیابی شود. در صورت تمایل، مادر عروس با احترام پاسخ می‌داد: «البته به آقایی می‌پذیریم، قدمش به روی چشم».

پس از موافقت اولیه، نوبت به بله‌برون یا «جواب استنی» می‌رسید که در خانه پدر عروس و با حضور بزرگان دو خانواده برگزار می‌شد تا جزئیات ازدواج توافق شود. در این مراسم رسمی، آداب و رسوم نمادین مانند تعیین مهریه، شیر بهاء، حلقه نامزدی، هدایا و شکستن کله قند اجرا می‌شد و مشتی پول و سکه در کفش عروس ریخته می‌شد.

شب حنابندان که عمدتاً در خانه عروس برگزار می‌شد، یکی از مراحل صمیمی پیش از عروسی بود. در این مراسم، دست و پای عروس با نقش‌های سنتی حنا مانند گل و بوته یا محراب تزئین می‌شد و فضای مراسم با ترانه‌های محلی و گاهی نواختن دف و دایره همراه بود.

مراسم عقد مرحله‌ای رسمی و آیینی بود که با باورها و نمادهای فرهنگی همراه بود. آیین «نخه کردن» یا بنداندازی صبح روز عقد در خانه عروس انجام می‌شد و مادر عروس و مادر داماد هر یک مویی از پیشانی عروس می‌کَندند و به جای آن سکه می‌چسباندند. این سکه‌ها به عنوان انعام به بندانداز داده می‌شد.

در ادامه، عروس به حمام برده می‌شد و پس از آن موهایش توسط آرایشگر سنتی به سبک محلی آراسته می‌شد. پس از خواندن خطبه عقد، سکه‌ها و شیرینی‌ها به سمت عروس و داماد پرتاب می‌شد تا نماد برکت و فراوانی باشد.

روز اصلی عروسی شامل اجرای موسیقی و رقص‌های محلی، پایکوبی مردان و زنان با لباس‌های سنتی و برنامه‌های فرهنگی مانند کشتی محلی بود که شور و نشاط مراسم را افزایش می‌داد. لباس مفصل عروس شامل دامن پرچین، جلیقه گلدوزی شده، روسری منقش و کمربندهای ظریف بود و داماد نیز پیراهن و شلوار محلی می‌پوشید.

در تمامی مراحل، شعر و ترانه نقش مهمی داشت؛ حنابندان، ترانه‌های حمایتی و شادی و ترانه‌های عروس‌برون از جمله آن‌ها بود. ترانه‌های حنابندان مضامین شادی، توصیف جمال عروس و آرزوی خوشبختی داشت و همراه با دف و دایره اجرا می‌شد.

سفره عقد نیز شامل نمادهایی همچون آینه و شمعدان، کلام‌الله مجید، تخم‌مرغ، عسل، نقل و نبات و شیرینی، گردو و نان و سبزی و پنیر بود که هر یک مفهومی فرهنگی و نمادی از برکت و دفع چشم‌زخم داشتند.

در برخی مناطق، ابتدا عقد ساده در حرم امام رضا(ع) انجام می‌شد و سپس مراسم اصلی با حضور مهمانان برگزار می‌گردید. آیین «زبان‌بندی» نیز هنگام خواندن خطبه عقد اجرا می‌شد که در آن پارچه‌ای سفید بالای سر عروس و داماد گرفته می‌شد و با دو کله قند و کوک‌های هفت‌رنگ، زبان‌های خانواده داماد بسته می‌شد تا عروس از آزار آنان در امان باشد.

مراسم پاگشا که پس از عروسی برگزار می‌شد، به منظور رسمیت یافتن رفت‌وآمدها و آشنایی بیشتر با اقوام نزدیک بود. در این آیین، بستگان درجه یک زوج تازه ازدواج کرده میزبان بودند و هدایایی کاربردی و نماد محبت به عروس و داماد اهدا می‌شد. پاگشا گام نهایی در فرآیند طولانی ازدواج سنتی و استحکام پیوندهای خانوادگی و اجتماعی به شمار می‌رفت.

خبرگزاری ایسنا