پدیده «فراموشی مادرانه» واقعی است؛ دانشمندان مدار عصبیِ «مغز بارداری» را کشف کردند

برای دهه‌ها، بسیاری از زنان باردار تجربه‌ای مشابه و گاه آزاردهنده داشته‌اند؛ وارد اتاقی می‌شوند اما فراموش می‌کنند برای چه کاری آمده‌اند، کلیدهایشان را در جایی غیرمعمول می‌گذارند یا رشته صحبت خود را از دست می‌دهند. این وضعیت که با عنوان‌هایی مانند «مغز بارداری» یا «فراموشی مادرانه» (Momnesia) شناخته می‌شود، اغلب کم‌اهمیت تلقی شده و به خستگی، استرس یا کمبود خواب نسبت داده می‌شد.

به گزارش خبرگزاری الأمة، اکنون یک مطالعه جدید نشان داده است که فراموشی مادرانه صرفاً یک باور عامیانه یا تجربه‌ای نقل‌شده میان مادران نیست، بلکه پدیده‌ای عصبی، قابل اندازه‌گیری و دارای یک علت زیستی مشخص و برگشت‌پذیر است.

«اتصال الکتریکی» در مغز

پژوهشگران با استفاده از مدل‌های حیوانی دریافتند که سطوح بالا و مداوم استروژن، که از ویژگی‌های دوران بارداری است، گیرنده‌های استروژن نوع آلفا را در بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس جانبی هدف قرار می‌دهد.

این ناحیه سرشار از سلول‌های عصبی گابائرژیک (GABAergic) است؛ سلول‌هایی که معمولاً مانند ترمز مغز عمل می‌کنند و با ارسال پیام‌های آرام‌کننده و مهاری، فعالیت سایر نواحی مغز را تنظیم می‌کنند.

با این حال، یافته‌های مطالعه نشان داد افزایش سطح استروژن عملکرد این سلول‌های عصبی را مهار می‌کند و باعث می‌شود آنها بیش‌فعال شوند.

نکته مهم این است که این سلول‌های بیش‌فعال در هیپوتالاموس، ارتباط مستقیمی با هیپوکامپ دارند؛ ناحیه‌ای از مغز که نقش اصلی را در شکل‌گیری و ذخیره خاطرات ایفا می‌کند. فعالیت بیش از حد این مسیر در عمل می‌تواند سیگنال‌های مورد نیاز برای ثبت و بازیابی خاطرات را مختل کند.

دکتر «چنگ سان»، یکی از نویسندگان مطالعه و استادیار دانشکده پزشکی بیلور، می‌گوید زمانی که پژوهشگران گیرنده‌های استروژن را به‌صورت ژنتیکی از سلول‌های گابائرژیک هیپوتالاموس حذف کردند، مشکلات حافظه ناشی از استروژن و بارداری به‌طور کامل از بین رفت.

پژوهشگران همچنین با استفاده از فناوری کموژنتیک (Chemogenetics)، این مسیر عصبی میان هیپوتالاموس و هیپوکامپ را به‌صورت مصنوعی فعال کردند. نتیجه این بود که حتی در موجوداتی با سطح طبیعی استروژن نیز اختلال حافظه ایجاد شد. این یافته نشان می‌دهد این مدار عصبی مشخص، مستقیماً در شکل‌گیری این پدیده نقش دارد.

حل یک معمای قدیمی درباره استروژن

این یافته‌ها همچنین می‌تواند به حل یک معمای چنددهه‌ای درباره ارتباط میان استروژن و عملکرد شناختی کمک کند.

داده‌های بالینی در گذشته نتایج متفاوتی نشان داده بودند. از یک سو، هورمون‌درمانی پس از یائسگی در بسیاری از موارد با بهبود عملکرد شناختی همراه است؛ از سوی دیگر، سطوح بالای استروژن، مانند آنچه در دوران بارداری یا هنگام مصرف برخی قرص‌های ضدبارداری ایجاد می‌شود، در بسیاری از موارد با کاهش عملکرد حافظه ارتباط دارد.

پژوهشگران معتقدند تفاوت در الگوی مواجهه با هورمون و نواحی خاصی از مغز که تحت تأثیر آن قرار می‌گیرند، می‌تواند این نتایج ظاهراً متناقض را توضیح دهد.

دکتر «یانلین هی»، پژوهشگر ارشد و استادیار مرکز تحقیقات زیست‌پزشکی پنینگتون، می‌گوید سطوح پایین و دوره‌ای استروژن از عملکرد شناختی حمایت می‌کنند و یکی از دلایل مفید بودن هورمون‌درمانی برای برخی زنان پس از یائسگی نیز همین است.

به گفته او، اما قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض مقادیر بالای استروژن، سازوکار کاملاً متفاوتی را فعال می‌کند که به‌جای اثر مستقیم بر هیپوکامپ، محور آن هیپوتالاموس است. این تمایز می‌تواند به توضیح بخشی از نتایج متناقض تحقیقات پیشین کمک کند.

آزمایش روی زنان باردار

پژوهشگران برای بررسی اینکه آیا یافته‌های آزمایشگاهی در انسان نیز صدق می‌کند، عملکرد حافظه زنان باردار را در مراحل مختلف بارداری ارزیابی کردند.

آنها موارد مشخصی از کاهش عملکرد حافظه در برخی وظایف را شناسایی کردند که بیشتر در مراحل پایانی بارداری مشاهده می‌شد.

مهم‌تر از آن، این کاهش عملکرد شناختی ارتباط مستقیمی با سطح استروژن در خون زنان داشت؛ حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند کیفیت خواب و وضعیت عمومی سلامت.

داده‌های انسانی نشان می‌دهد شبکه عصبی ـ هورمونی شناسایی‌شده در مدل‌های حیوانی، احتمالاً در انسان نیز در بروز آنچه «فراموشی مادرانه» نامیده می‌شود، نقش دارد.

این مطالعه همچنین نشان داد این تغییرات بر خلق‌وخو یا انگیزه تأثیر قابل توجهی ندارند؛ موضوعی که نشان می‌دهد با یک تغییر شناختی نسبتاً اختصاصی روبه‌رو هستیم، نه یک افت کلی در سلامت جسمی یا روانی.

فراموشی مادرانه؛ واقعی اما موقتی

برای میلیون‌ها زنی که نگران بوده‌اند تغییرات حافظه در دوران بارداری نشانه یک افت شناختی دائمی باشد، این یافته‌ها می‌تواند اطمینان‌بخش باشد. پژوهشگران تأکید می‌کنند این لغزش‌های حافظه لزوماً نشانه اختلال نیستند و می‌توانند بخشی از یک سازگاری زیستی موقت در دوران بارداری باشند.

دکتر «شیانگ‌هوا چوانگ»، پژوهشگر ارشد این مطالعه، می‌گوید: «فراموشی مادرانه واقعی است، پایه زیستی مشخصی دارد و موقتی است. امیدواریم این پژوهش به اثبات تجربه‌ای که بسیاری از زنان سال‌ها درباره آن صحبت کرده‌اند کمک کند و هدف مشخصی را برای تحقیقات آینده در اختیار دانشمندان قرار دهد.»

این پژوهش با شناسایی نقطه اتصال میان غدد درون‌ریز و علوم اعصاب، تنها به تأیید تجربه زنان باردار محدود نمی‌شود، بلکه مسیرهای تازه‌ای را برای بررسی تأثیر نوسانات و درمان‌های هورمونی بر مغز انسان در مراحل مختلف زندگی باز می‌کند.