آتش‌نشانی با استانداردهای مردانه؛ زنان در مسیر نابرابر ایمنی

آتش نشانی یکی از مشاغلی است که تا همین چند سال پیش صرفا مردانه تلقی می‌شد، ، اما در ایران از سال ۱۴۰۱ بانوان علاقه‌مند به این حرفه با فراخوان سازمان آتش‌نشانی برای جذب و آموزش آتش‌نشانان زن وارد میدان شدند و با پشت‌سرگذاشتن مسیری سخت و پرچالش موفق شدند در لباس مقدس آتش‌نشانی به مردم خدمت کنند.

اما این مناسبت می‌تواند فرصتی باشد برای توجه به یک مسئله کمتر دیده‌شده در حرفه آتش‌نشانی: آیا تجهیزات، آموزش‌ها و شیوه‌های پیشگیری از آسیب، برای زنان آتش‌نشان نیز به همان اندازه ایمن و مناسب هستند؟

گزارشی که در ۱۴ مه ۲۰۲۶ از سوی دانشگاه شرق لندن (University of East London) منتشر شده، نشان می‌دهد پاسخ به این پرسش چندان امیدوارکننده نیست. این گزارش هشدار می‌دهد که اگرچه شمار زنان واردشده به حرفه آتش‌نشانی در حال افزایش است، بخش قابل‌توجهی از دستورالعمل‌های آموزشی و پیشگیری از آسیب همچنان بر اساس ویژگی‌های فیزیولوژیک مردان طراحی شده‌اند.

این گزارش با عنوان «خدمات آتش‌نشانی برای رفع شکاف‌های آموزشی مؤثر بر زنان اقدام می‌کنند»، بر ضرورت بازنگری در آموزش، تجهیزات حفاظت فردی و شیوه‌های ریکاوری برای زنان آتش‌نشان تأکید دارد.

نزدیک به ۸۰ درصد زنان آتش‌نشان تجهیزات نامتناسب دارند

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این گزارش، به تجهیزات حفاظت فردی یا PPE مربوط می‌شود؛ تجهیزاتی که آتش‌نشانان برای محافظت از بدن خود در برابر آتش، گرما و سایر خطرات محیط کار استفاده می‌کنند.

بر اساس این گزارش، نزدیک به ۸۰ درصد زنان آتش‌نشان با تجهیزات حفاظت فردی نامتناسب فعالیت می‌کنند؛ در حالی که این رقم در میان مردان حدود ۲۰.۹ درصد است.

این تفاوت فقط مسئله راحتی لباس یا اندازه مناسب نیست. تجهیزات نامتناسب می‌تواند توانایی فرد برای حرکت، انجام عملیات و واکنش سریع در موقعیت‌های خطرناک را تحت تأثیر قرار دهد و در کنار آموزش‌های نامتناسب، احتمال آسیب‌دیدگی را افزایش دهد.

بخش مهمی از این مشکل به این واقعیت بازمی‌گردد که تجهیزات موجود در بسیاری از موارد بر اساس اندازه‌گیری‌ها و ویژگی‌های بدنی مردان طراحی شده‌اند و در نتیجه ممکن است نتوانند حفاظت کافی را برای بدن زنان فراهم کنند.

آموزش آتش‌نشانی؛ یک نسخه برای همه؟

مسئله فقط به لباس و تجهیزات محدود نمی‌شود. این گزارش نشان می‌دهد که حتی برنامه‌های تمرینی، آمادگی جسمانی و دوره‌های ریکاوری نیز در بسیاری از خدمات آتش‌نشانی، تفاوت‌های فیزیولوژیک زنان و مردان را به اندازه کافی در نظر نمی‌گیرند.

این تصور که اگر یک برنامه تمرینی بر روی گروهی از مردان نتیجه مطلوبی داشته است، می‌تواند بدون تغییر همان نتیجه را برای زنان نیز ایجاد کند، یک فرض نادرست است.

نیازهای فیزیکی شغل آتش‌نشانی برای همه افراد جدی و سنگین است، اما نحوه آماده‌سازی بدن برای تحمل این فشارها می‌تواند میان زنان و مردان متفاوت باشد.

از همین رو، برنامه‌های آموزشی زنان باید علاوه بر افزایش قدرت بدنی، برخی آسیب‌پذیری‌های خاص زنان را نیز در نظر بگیرد.

توجه به آسیب‌های زانو و رباط صلیبی

یکی از موضوعاتی که در این مطالعه بر آن تأکید شده، افزایش خطر برخی آسیب‌های رباط صلیبی قدامی زانو (ACL) در زنان است.

پیشنهاد شده است برنامه‌های تمرینی ویژه زنان، بخش مشخصی را به پیشگیری از چنین آسیب‌هایی اختصاص دهد تا آتش‌نشانان زن بتوانند بدون آسیب‌های قابل پیشگیری، فعالیت حرفه‌ای خود را برای مدت طولانی‌تری ادامه دهند.

هدف این نیست که استانداردهای فیزیکی شغل آتش‌نشانی برای زنان پایین آورده شود؛ بلکه مسئله این است که مسیر رسیدن به این استانداردها علمی‌تر و متناسب‌تر با ویژگی‌های بدنی زنان طراحی شود.

بارداری، پس از زایمان و یائسگی؛ دوره‌هایی که کمتر دیده شده‌اند

یکی از خلأهای مهم دیگری که در این گزارش مطرح شده، نبود سیاست‌های کافی برای حمایت از زنان آتش‌نشان در مراحل مختلف زندگی است.

«لی براون»، مدرس ارشد و پژوهشگر دانشگاه شرق لندن و یکی از نویسندگان این مطالعه، می‌گوید زنان در حال حاضر حدود ۸ درصد از آتش‌نشانان بریتانیا را تشکیل می‌دهند و با وجود افزایش جذب نیروهای زن، حفظ آنها در این حرفه همچنان یک چالش است.

به گفته او، بسیاری از سازمان‌های آتش‌نشانی هنوز سیاست‌های مشخصی برای تمرینات بدنی ویژه زنان ندارند و پژوهش و سیاست‌گذاری درباره حمایت از زنان در دوره‌هایی مانند بارداری، دوران پس از زایمان و یائسگی نیز به‌شدت ناکافی است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که زنان آتش‌نشان تنها در زمان ورود به این حرفه به حمایت نیاز ندارند؛ بلکه برای ماندگاری و ادامه فعالیت حرفه‌ای خود باید در مراحل مختلف زندگی نیز از سازوکارهای مناسب برخوردار باشند.

شیفت‌های کاری و کم‌خوابی هم باید در برنامه تمرینی دیده شوند

کار آتش‌نشانی فقط به فعالیت فیزیکی سنگین محدود نمی‌شود. شیفت‌های طولانی، تغییر ساعات کاری، خستگی و کمبود خواب نیز می‌توانند بر عملکرد و سلامت آتش‌نشانان تأثیر بگذارند.

بر همین اساس، توصیه می‌شود برنامه‌های تمرینی و ریکاوری زنان آتش‌نشان، عواملی مانند خستگی ناشی از شیفت کاری، کمبود خواب و نوسانات هورمونی را نیز در نظر بگیرد.

به این ترتیب، رویکرد پیشنهادی صرفاً «تمرین بیشتر» نیست؛ بلکه سخن از تمرین هوشمندانه‌تر، متناسب‌تر و مبتنی بر شواهد علمی است.

یک تجربه در بریتانیا؛ از گزارش تا تغییر در میدان عمل

این مطالعه تنها در سطح توصیه باقی نمانده است. دانشگاه شرق لندن با همکاری سازمان آتش‌نشانی و نجات کِنت (Kent Fire and Rescue Service) در حال اجرای توصیه‌های جدید است.

این سازمان قرار است در سال جاری، آموزش‌های متناسب با جنسیت و دستورالعمل‌های مربوط به تجهیزات حفاظت فردی را به‌کار گیرد و با همکاری سایر سازمان‌های آتش‌نشانی، دستورالعمل‌های آموزشی را نیز بازنگری کند.

«آن میلیگتون»، مدیر اجرایی سازمان آتش‌نشانی و نجات کنت، تأکید کرده است که هدف آنها ایجاد محیط کاری است که هر آتش‌نشان در آن ابزارهای لازم برای موفقیت و ادامه فعالیت حرفه‌ای خود را در اختیار داشته باشد.

از نگاه او، توجه به آموزش‌های متناسب با زنان و تجهیزات مناسب، پیامی روشن برای آتش‌نشانان زن دارد: سلامت و آینده شغلی آنها اهمیت دارد.

مسئله فقط ورود زنان نیست؛ ماندگاری آنها هم مهم است

افزایش حضور زنان در مشاغل traditionally مردانه، تنها زمانی می‌تواند به یک تغییر پایدار تبدیل شود که محیط کار نیز متناسب با حضور آنها تغییر کند.

اگر زنی با تجهیزات نامناسب وارد عملیات شود، برنامه تمرینی او بر اساس داده‌های مربوط به بدن مردان طراحی شده باشد و برای دوره‌هایی مانند بارداری، پس از زایمان یا یائسگی نیز سیاست حمایتی مشخصی وجود نداشته باشد، صرف افزایش آمار استخدام زنان نمی‌تواند به معنای ایجاد یک محیط کاری عادلانه و ایمن باشد.

گزارش دانشگاه شرق لندن در واقع یک پرسش مهم را پیش روی خدمات آتش‌نشانی قرار می‌دهد: آیا می‌توان از زنان انتظار داشت در یکی از سخت‌ترین مشاغل جهان با همان استانداردها فعالیت کنند، اما ابزار و شیوه آماده‌سازی آنها همچنان بر اساس بدن مردان طراحی شود؟

به نظر شما این استانداردها تا چه اندازه برای زنان آتش‌نشان اهمیت دارند؟

در ایران چقدر به تناسب تجهیزات، لباس و آموزش‌های آتش‌نشانی با نیازهای زنان توجه می‌شود؟

اگر تجربه یا اطلاعاتی درباره شرایط زنان آتش‌نشان و تجهیزات مورد استفاده آنها دارید، با ما و دیگر مخاطبان جَهان‌بانو در میان بگذارید.