از «بدنام» و «نیسان آبی» تا عادی‌سازی آسیب‌های اجتماعی در نمایش خانگی

سریال‌ها و مجموعه‌هایی که در شبکه نمایش خانگی ساخته و پخش می‌شود، بسیاری از ارزش‌های جامعه را زیر پا گذاشته و سعی می‌کند با نشان دادن آنها، این ضد ارزش‌ها را ارزش جلوه دهد. اگر در این سریال‌ها سعی بر این باشد که روابط به گونه‌ای به تصور کشیده شود که نشان دهنده انحراف و زیان حاصل از آن باشد، قابل تأمل و تحمل خواهد بود چرا که تلاش می‌کند تا یک ضد ارزش را نفی کند.

در بسیاری از سریال‌ها دیده می‌شود که بازیگران، مشروبات الکلی مصرف می‌کنند، سیگار می‌کشند، یا مواد مخدر استعمال می‌کنند و از این بابت به گونه‌ای به تصویر کشیده شده و می‌شود که این رفتار در جامعه یک ارزش افزوده دارد.بازیگر آن مواد را به گونه‌ای مصرف می‌کنند و کارگردان و نویسنده نیز آن را به گونه‌ای به تصویر می‌کشند که بیننده را راغب به مصرف می‌کند تا این که آن مواد افیونی که قطعاً و یقیناً بر روی جسم و جان و روح فرد تأثیر منفی دارد بد جلوه داده شود.

قطعا یکی از وظایف رسانه آن هم فیلم و سریال طرح مشکل، هشدار و ارائه راهکار است که در بسیاری از سریال‌های نمایش خانگی فقط طرح موضوع دیده می‌شود و بخش‌های دیگر به نمایش در نمی‌آید. به نظر می‌رسد که شبکه نمایش خانگی با به تصویر کشیدن اینگونه صحنه‌ها بر این بار است که جذابیت ایجاد می‌کند تا مخاطب بیشتری را جذب کند.

اما سریال‌ها و مجموعه‌های موفقی هم در شبکه نمایش خانگی وجود داشته است که بذدون بهره گیری از این روش‌های منفی، مخاطب را به خود جذب کرده و تأثیر گذار بوده است. با این وجود تهیه کنندگان و کارگردانان شبکه‌ نمایش خانگی همچنان بر روی اینگونه سوژه‌های متمرگز هستند و سعی دارند هر چه بیشتر صحنه‌های مشورب خوری، سیگار کشیدن،‌ مصرف مواد مخدر و روابط ناهنجار و خارج از عرف زنان و مردان را به تصویر بکشند. این بیراهه رفتن‌ها همچنان ادامه دارد و در سریال‌های جدیدتر نیز بیشتر دیده می‌شود.

سریال«کوری»که با توقیف همراه بود که این مسئله نیز خود جای بحث دارد چرا که هر سریال و مجموعه‌ای در شبکه خانگی با توقیف همراه و سپس پخش می شودف از استقبال بیشتری نیز برخوردار می‌گردد که دست اندرکاران نظارت بر ساخت اینگونه‌ سریال‌ها باید پاسخگو باشند.
تسنیم نیز در باره سریال جدید کوری نوشته است؛«کوری» با آغاز انتشار با نمایش مصرف مشروبات الکلی، پرونده عادی‌سازی ناهنجاری‌ها در نمایش‌خانگی را داغ کرد.

نمایش‌خانگی در سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری به یکی از مهم‌ترین بسترهای تولید آثار تصویری در کشور تبدیل شده است؛ بستری که به دلیل برخورداری از آزادی عمل بیشتر نسبت به صدا و سیما، از یک‌سو فرصت‌های تازه‌ای برای روایت‌های متفاوت و تجربه‌های نو در قصه‌گویی فراهم کرده و از سوی دیگر به کانون بسیاری از حاشیه‌ها، نقدها و چالش‌های فرهنگی بدل شده است.

در میان انتقادهای مطرح‌شده، یک گزاره بیش از همه تکرار می‌شود؛ اینکه بخشی از تولیدات نمایش‌خانگی، به جای تکیه بر داستانی منسجم، شخصیت‌پردازی و اصول حرفه‌ای فیلم‌نامه‌نویسی، برای جلب مخاطب به سراغ سکانس‌های جنجالی و شوک‌آور رفته‌اند؛ از نمایش خشونت عریان و روابط خارج از عرف گرفته تا اروتیسم، مصرف دخانیات، مواد مخدر و مشروبات الکلی. منتقدان بر این باورند که تکرار چنین تصاویر و موقعیت‌هایی، به‌ویژه زمانی که بیش از آنکه در خدمت روایت باشند، کارکردی تبلیغاتی و جذب‌کننده پیدا می‌کنند، به‌تدریج مرز میان «بازنمایی آسیب» و «عادی‌سازی آسیب» را کمرنگ کرده و حساسیت مخاطب نسبت به این ناهنجاری‌ها را کاهش می‌دهد.

بر همین اساس، بسیاری از سریال‌های نمایش‌خانگی در سال‌های اخیر با این انتقاد مواجه شده‌اند که در حال عادی‌سازی خشونت، لمپنیسم، قانون‌گریزی، روابط خارج از چارچوب‌های رسمی و سبک زندگی تجملی هستند. در شماری از این آثار، شخصیت‌های خلافکار و گنده‌لات‌ها در جایگاه قهرمان روایت می‌نشینند، صحنه‌های قتل، خونریزی و خشونت با صراحت و جزئیات بیشتری به تصویر کشیده می‌شود، مصرف سیگار، مواد مخدر و مشروبات الکلی به رفتاری عادی در زندگی شخصیت‌ها تبدیل می‌شود و در کنار همه این‌ها، سبک زندگی لوکس و پرزرق‌وبرق نیز به‌عنوان تصویری مطلوب و جذاب به مخاطب عرضه می‌شود.

منتقدان معتقدند تکرار چنین الگوهایی، اگرچه گاه با توجیه واقع‌گرایی صورت می‌گیرد، اما در عمل می‌تواند از مرز بازنمایی واقعیت عبور کرده و به عادی‌سازی این رفتارها و سبک زندگی بینجامد. این انتقادها در حالی توسط برخی رسانه‌ها و کارشناسان مطرح می‌شود که بخشی از تولیدات نمایش‌خانگی به جای اتکا به داستانی قوی، شخصیت‌پردازی مؤثر و روایت‌های ماندگار، بیش از اندازه به سکانس‌های جنجالی و عناصر شوک‌آور برای جلب مخاطب تکیه کرده‌اند. از همین رو، هشدارها متوجه سازندگان و سرمایه‌گذاران این حوزه است؛ چرا که تداوم این رویکرد و تبدیل شدن آن به یک الگوی رایج، می‌تواند به‌تدریج بر هنجارهای اجتماعی و ارزش‌های خانوادگی اثرگذار باشد.

این روند پیش‌ از این در آثاری مانند «داریوش»، «نیسان آبی» و «بدنام» نیز محل بحث و انتقاد بود؛ آثاری که هرکدام به دلایلی همچون نمایش خشونت، پرداختن به روابط خارج از عرف یا انتشار سکانس‌های جنجالی، بیش از آنکه با کیفیت روایت و وجوه هنری‌شان شناخته شوند، در فضای رسانه‌ای با حاشیه‌ها و واکنش‌های فراوان همراه شدند.

اکنون با آغاز انتشار «کوری»، بار دیگر همان دغدغه‌ها و نقدها به فضای فرهنگی بازگشته است؛ اینکه آیا نمایش‌خانگی همچنان به مسیر استفاده از عناصر جنجالی برای جلب توجه ادامه خواهد داد یا بار دیگر به سمت داستان‌محوری، روایت‌های قوی و تولید آثار ماندگار حرکت خواهد کرد.

«بدنام» بیش از آنکه به واسطه روایت، ساختار داستانی و کیفیت هنری‌اش مورد توجه قرار گیرد، به دلیل نحوه پرداختن به روابط دختر و پسر و انتشار گسترده برخی سکانس‌های خارج از عرف در فضای مجازی خبرساز شد؛ سکانس‌هایی که بارها بازنشر شدند و عملاً به یکی از مهم‌ترین عوامل دیده‌شدن این مجموعه تبدیل شدند.

اکنون «کوری» نیز از همان نخستین قسمت، وارد فضای مشابهی از حاشیه و توجه رسانه‌ای شده است؛ با این تفاوت که این‌بار، در کنار محتوای سریال، نحوه انتشار و فرآیند عرضه آن نیز به یکی از موضوعات مورد بحث تبدیل شده است. «کوری» پس از یک وقفه، انتشار خود را بدون دریافت مجوز ساترا آغاز کرده و نخستین قسمت آن منتشر شده است. این در حالی است که طی سال‌های اخیر نیز نمونه‌های مختلفی از انتشار آثار بدون طی کامل فرآیندهای قانونی مشاهده شده است؛ موضوعی که منتقدان آن را بخشی از یک فضاسازی رسانه‌ای برای جلب توجه مخاطبان و ایجاد موج خبری پیرامون اثر می‌دانند.

به باور آنان، در برخی موارد این روند با همراهی پلتفرم منتشرکننده و گاه با نقش‌آفرینی برخی عوامل تولید دنبال می‌شود تا پیش از آنکه کیفیت هنری و محتوایی اثر مورد ارزیابی قرار گیرد، نام سریال در فضای رسانه‌ای مطرح شود. «کوری» به کارگردانی سجاد پهلوان‌زاده و تهیه ‌کنندگی کاظم دانشی، در قالب یک درام جنایی ساخته شده است؛ مجموعه‌ای که جمعی از بازیگران شناخته ‌شده از جمله عباس جمشیدی‌فر، امیر جعفری،
امیر نوروزی، محسن قصابیان و مریلا زارعی در آن به ایفای نقش پرداخته‌اند.

روایت سریال از یک مراسم عروسی آغاز می‌شود؛ شبی که مصرف مشروبات الکلی تقلبی، به مسمومیت و نابینایی شماری از حاضران منجر می‌شود و مسیر زندگی شخصیت‌های مختلف را برای همیشه تغییر می‌دهد. در میان این اتفاق، داستان بازپرسی که هم‌زمان درگیر رسیدگی به پرونده و تلاش برای فراهم کردن مقدمات مهاجرت دخترش است، به یکی از محورهای اصلی روایت تبدیل می‌شود.

تردیدی نیست که یک اثر واقع‌گرا (رئال) ناگزیر است بخشی از واقعیت‌های تلخ و آسیب‌های اجتماعی را به تصویر بکشد و نمی‌توان از سینما و سریال انتظار داشت که مسائل و چالش‌های جامعه را نادیده بگیرند؛ اما اختلاف نظر دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود. منتقدان معتقدند میان «بازنمایی آسیب‌های اجتماعی» و «افراط در نمایش آنها» مرزی جدی وجود دارد.

به باور آنان، پرداختن به موضوعاتی مانند مصرف مشروبات الکلی، مواد مخدر، دخانیات، خشونت یا روابط خارج از عرف، زمانی در خدمت روایت و منطق درام قرار می‌گیرد که ضرورت داستانی داشته باشد؛ اما وقتی این عناصر به مؤلفه‌های تکرار شونده و ثابت آثار تبدیل شوند و بیش از آنکه به عمق ‌بخشی قصه کمک کنند، کارکردی برای ایجاد هیجان و جلب توجه مخاطب پیدا کنند، نگرانی از حرکت نمایش‌ خانگی به سمت عادی‌سازی این رفتارها افزایش می‌یابد.

در کنار این مباحث، مسئله انتشار برخی آثار بدون طی کامل فرآیندهای قانونی دریافت مجوز نیز همچنان یکی از چالش‌های مهم شبکه نمایش‌خانگی به شمار می‌رود؛ موضوعی که بار دیگر با انتشار «کوری» مورد توجه قرار گرفته و بحث درباره ضرورت نظارت و پایبندی به چارچوب‌های قانونی را پررنگ کرده است.

در نهایت، آنچه درباره «کوری» و برخی دیگر از آثار نمایش‌خانگی مطرح می‌شود، صرفاً به نقد یک سریال محدود نیست؛ بلکه نشانه‌ای از دو دغدغه اساسی درباره مسیر آینده این رسانه است. نخست، ضرورت پایبندی پلتفرم‌ها و تولیدکنندگان به فرآیندهای قانونی دریافت مجوز از مراجع ذی‌صلاح، به‌ویژه ساترا؛ و دوم، این پرسش مهم که آیا تکیه فزاینده بر سکانس‌های جنجالی، نمایش خشونت، روابط خارج از چارچوب، مصرف مواد و مشروبات الکلی، به بهای کم‌رنگ شدن خلاقیت در داستان‌پردازی تمام شده است؟

پاسخ به این پرسش را نه موج‌های رسانه‌ای و حاشیه‌های مقطعی، بلکه کیفیت آثار آینده و میزان مسئولیت‌پذیری سازندگان در قبال مخاطب و جامعه مشخص خواهد کرد.

روزنامه سیاست روز